Written by
- David Lutmang

2024 Lok Sabha inthlanpui thlirna

BJP kaihhruai NDA chuan seat 290 lain sawrkarna an siam thei dawnin lang mah se la, BJP sawrkar kal vung dan leh India ram institution hrang hrang ED, CBI leh sawrkar hnathawk lian (bureaucrats) hmanruaa an hman dante thlirin, tuna BJP-in seat 240 an lak hi an tan chuan a lungawithlak loh tak zet. Kum 500 chuang Hindu hovin an lo beisei tawh, Ayodhya hmuna Shree Ram Janmabhoomi Mandir an sak, inthlanpui thlir renga chawpchilh taka an hawn chuan inthlanah engmah sawngsawhlawtna a neih lo phei hi chuan an Hindutva rilru a tina ngawih ngawih niin a lang. Chumi belhchhah turin Faizabad consitituency (Ayodhya khua telna)-ah ngei mai BJP an chak zo lo hial. Sawrkarna an siam an beiseipuiawm viau nâ a, hlim hmel erawh an pu hlawm lo.

Eng nge a chhan ni ang?

1. Opposition intel khawm, INDIA (Indian National Developmental Inclusive Alliance) hian leader hmel an nei lo va, an infawm khawm ṭha lo bawk a. Thlang tling ta pawh ni ila, engtin nge heti khawpa pawlhsawp, ngaihdan hrang hrang neite hi an inṭhui khawm rei theih ang tih zawhna a awm avangte leh strategy rualkhai nei thei an nih loh avangte hian opposition chak lo tak an nih chu a chiang reng mai. Nimahsela, chuti chung chuan beisei aia tam seat 234 lai an la thei tlat mai hian BJP sawrkar thil tih tam tak duh lotu leh Modi-a ning tawh hrim hrim an pung hle tih a tarlang awm e.

2. Agnipath scheme an tih, sipai lak tharte kum 4 an service hnua an maipár thlawntir theihna scheme hian lower middle class-te rilru a tina hle. Chu chuan BJP sawrkar duh tawh lohna mi tam takah a thlen niin a lang.

3. Thil man pung nasa lutuk, sawrkarin eng mah a tih si loh hian India mipui tam tak a nghawng. Dinhmun ṭha zawka ding tam tak tan eng mah tham niin lang lo mah se, voter tam tak tan phurrit a ni tak meuh meuh. UPA-II sawrkar a tlak chhan tam tak zinga pakhat pawh kha a ni awm e. Hei hi INDI Alliance-te'n BJP sawrkar beih nana hmanrua an hman fuh berte zinga mi niin a lang bawk.

4. Hna váng: BJP sawrkar hian 'Make in India' tiin, tualchhung kut chhuak nasa taka tihpun tumin policy hrang hrang a siam a. China aṭanga bungraw lak luh a khuahkhirh a. Sawrkar company (PSU)-te chu ram pawn aṭanga bungraw châwk luh a khap bur tih theih a ni. Sawrkar PSU-te hi India ram company ho zingah Capital Expenditure nei tam ber berte an ni hlawm. Loh theih loha châwk luh ngai chi pawh list siamin, Cabinet-in a pawm a ngai a. Chung list-a awmte pawh a châwk luh nghal mai theih chuang loh, tualchhungah tender chhuah phawt a, chhangtu an awm loh chuan a hranpaa chawk luh phalna sawrkarin a pek leh kher a ngai ṭhin. Hengah hian sumdawng tam takin ram pawn (China aṭangte pawhin) aṭangin bungrua an chaw lut a, chu chu PSU-te'n man to zawkin an lei a ngai ṭhin. Chumi process chuan hna thar a siam lo va, tun hma ang thoin India ramah factory (thil siamna) din a la khirh em em reng tho. Mihring pung zel chuan hna tam tak siamsak an mamawh a, nimahsela, India rama unemployment rate san lai ber BJP sawrkarah hian kan hmu. Ṭhalai hna hmu lo zat tehnaah phei chuan khawvelah a sang ber kan ni awm e.

5. Minority (Muslim, Christian, etc)-te vote a hlawm ṭha em em. BJP sawrkara minority-te chan chhiat danzia hi tu mah inhrilh kan ngai awm lo e. Minority vote hi 76% aia tam mah INDIA hian an hui thei hial mai. India rama minority vote hi vote awm zawng zawnga 22% vel lai a ni.

6. India ram mipui nawlpui la retheihziate pawh a lang telin a lang. 'Roti kapda aur makaan' (chaw, silhfen leh chenna in) ngai pawimawha insawiin BJP sawrkar khan chenna in tam tak miretheite a saksak a. Nimahsela, kan dinhmun dik tak erawh, thawmhnaw leh chenna in chu luxury a la ni nite pawhin a lang. Chaw man tlawm emaw, a thlawna dawn theih emaw scheme siam lo va, election an hmachhawn hi an tisual niin a lang.

Engtin zel nge ni ang?

1. Sawi lawk a harsa. BJP hian Nitish Kumar-a party JD(U) leh N Chandrababu Naidu-a party Telugu Desam Party (TDP)-te tel lo hian a sangawizawnpui dangte nen seat 262 an nei a. Tun dinhmunah chuan sawrkarna siam tur chuan JD(U) emaw, TDP emaw hian NDA an zawm ngei ngei a ngai. Heng mi pahnihte hi ṭanhmun thlak sek thei ve ve an ni a. Vawi tam tak an insuan kual tawh a, tunah pawh hian insuan kual mah se la, tuma mak tih loh tur chi an ni. Tin, BJP sangawizawnpui dang leh pakhat, Lok Janshakti Party (Ram Vilas Paswan)-te hian seat 5 lai an nei a, NDA-a tel sa an ni. Nimahsela, an hotupa ber Chirag Paswan hi Ram Vilas Paswan-a fapa a ni a. Ram Vilas Paswan kha sawrkar apianga tel ve thei zel, VP Singh, HD Deve Gowda, Vajpayee leh Manmohan Singh-a sawrkarahte pawh union minister lo ni tawh a ni. A fapa pawh hi a remchanna apianga insuan thei mai a nih a rinhlelhawm loh.

2. Andhra Pradesh hian an state ṭhendarh a nih khan special category status an dil a, Modi hian Tirupati-ah 2014-a a campaign khan pek a tiam a. Nimahsela, kum 10 chhung khan pek a hnêkin special category status hrim hrim kha North East state pangate tiam lohin 14th Finance Commission khan a nuai bo a nih kha. Chu chuan nasa takin Chandrababu Naidu rilruah BJP rin lohna a neihtir ang tih a hriat. A party hlâwkna tur chinah a thawhpui mai nite pawhina rin theih awm e. Nitish Kumar pawh ama chan ṭhatna tur chinah zel a eng lam lam pawh a thawhpui thei zel. Nitish Kumar hi Deputy PM turin INDIA lam hian an sáwm nite pawhin an sawi bawk.

3. Ngaihtuahna pakhat leh chu, Amit Shah hi horse trading (MP-te therhlo hmanga lamṭanga siam) a thiam hle mai a. Hei hi Nitish Kumar leh N Chandrababu Naidu pawh hian an hre ve reng. INDI Alliance lama mite pawh eng emaw zat thlêm thlu thei lo tura ngaih chi pawh niin a lang lo. King maker an nih mek lai hian, an dinhmun hian limit a nei tih pawh an hre rengin a rinawm. Engtin zel nge a kal ang tih chu hun chauhin a hril ang chu.

NaMo 3.0 ruangam tura rin

1. Tuna a lan dan ang ngau ngaua NDA hian sawrkarna a siam a, sawrkar thara Nitish Kumar leh N Chandrababu Naidu-te an tel ve a nih chuan BJP-in tih an tum langsar zual–One Nation One Election, Uniform Civil Code, Judiciary Reform, etc. te hi an tih ngam a rinawm loh. Minority-te nêksâwrna pawh tlemin a zia deuh mahna. Rethei berh zawkte chawikan leh dictator ang maia sapatâl kha a theih tawhin a rinawm loh bawk. Sawrkar institution–ED, CBI, IT, etc te khawsak dan pawh a hma ai chuan a ziazáng deuh tawh mahna.

2. BJP hian engtin emaw khi'ng mi pahnihte tel lova sawrkarna an siam thei a nih ngat chuan, NaMo 2.0 aia nasaa che thei an ni ang. Mahse, he inthlan hian nasa takin BJP hotute rilru a su ve ngeiin a rinawm a, tun hma anga an vung lutuk tur erawh a ziaawm phahin a rinawm.

3. INDI Alliance lamah Nitish Kumar leh N Chandrababu Naidu te hi peng ta zawk se la, independent MP-te hui khawm thei se la, INDI Alliance hian sawrkarna an siam ve thei tho bawk. Hei erawh hi chu a huphurhawm viauin a lang thung.

Engpawhnise, India ram zauzia leh mihring chengte culture a danglam hlawmziate thlirin, sawrkar chak tak aiin, sawrkar chak lo deuh zawk hi kan ṭhat tlanpui zawk ang em tih ngaihdan a awm. Hmasawnnain a tuar ang kan ti a nih chuan, a dik thui thei viau mai thei. Nimahsela, India ram economy a rawn ṭhan lenna bulpui, PV Narasimha Rao-a sawrkar kha minority sawrkar, no-confidence motion paltlang thei hram hram, anmahni party chhungkua aṭang ngei pawha dodalna tawk, bêl keh phuar khawm tui pai thei lo kha a ni tak meuh meuh a. Khati chung khan heti khawp hian India ramin hma kan sawn theih phah a nih hi.

- David Lutmang