TUIPUISUTHLAH

Tuipui han tih hian Sapin "sea" an tih hi mitthla a awl duh hle; mahse, Zopa hmuh phakah ‘sea’ (tuifinriat/tuipui) a awm lo. Lui lian tak an hmuh theih chin kha ‘tuipui’ an ti a, chu chu kan ṭawnga tuipui tak tak zawka chu a ni. A lui hming bîka hmanna pawh a awm nual, Khawthlang-tuipui, Khawchhak-tuipui, Chhimtuipui tih te a ni hlawm.

Lui tam zawk chu ruah sûr vanga a lian thut te a nih ngawt loh chuan naupang tan pawha dai mai mai theih deuh vek a ni a. Chutiang ni lo, lui lian chi kha ‘tuipui’ an ti. A hminga ‘tuipui’ tih awm chin chauh hi ‘tuipui’ a ni lo tihna a nih chu. “Tuipui lianin phairuang a hnawl” te kan tih hi.

Tuipui kam tui chîm chin leh chin loah hian thil ṭo chi, awmhmuna ṭang nghet ve thei fe mai a awm ṭhin. Chung hnim lian chi chu luipui tui hrût ṭhan a ni; amaherawhchu, luipui tui luang chak tak tak leh tuizangkhauhte'na a hrût nat phâk loh, lui kam titiha awm a nih zel avangin “tui sut fuh loh" tihna ṭawngkam aṭangin tuipuisuthlah an ti a ni. ‘Hlah’ hi chu ‘ṭhelh’ tihna ti ta mai i la, kan hlah na na na chuan kan ṭhelh tihna a ni si a, a hmanna erawh chu a inang vek thei lo ang a, a awmzia pawh a thuhmun diak diak thei lo ang. Tuipuisuthlah hi tui lo lianin a thawm han na viau pawh ni se a filh ṭhuau ringawt zel mai a, tui lianin a la ve mai mai thei lo. A zung chawpa a hnawl fai vek te a nih loh chuan a ṭang ve thei hle a ni ang. Hei vang te pawh hian a hming a pu zo hle.

Kum 1973-a chhuak lehkhabu pakhatah chuan ‘tuipui sut thla’ tih a chuang a. Hetiang deuh lek lek, ‘tuipui-su-thlah’ tia hmang an awm nual, tunlaiah pawh hian (hyhen hi an lam dan tichiangtu atana dah a ni).

Pu Buanga khan he hnim lian chi hi a hming chi thum lai mai a khawn khâwm a, ngaihtuah chian chuan a dik thei naw naw vek.

1. Tuipui su-hlah

2. Tuipui sul-hlah

3. Tuipui sut-hlah.

Pakhatna hmangtute khian "su" an modify lo a, a nihna ang angin an hmang.

Pahnihnaa ‘sul’ hi a ṭobul chu ‘hnim’ tho ni mah se, ‘kal’ tihna tluka ṭawngkam ṭhenkhata hman a ni ve a, insûl, insûlpêl te kan tih hi. Chutianga sûl chu hmangin "sul-hlah" an ti a ni mahna.

A pathumna hi kan sawi mek, mi tam ber hman dan a ni a. Lehkhabua mi, kan han sawi tak ‘tuipui sut thla’ tih leh mi ṭhenkhat hman dan ‘tuipui-su-thlah’ tih te bakah, Pu Buanga hriat dan pakhatna leh pahnihna te hi, a zavai hian a hming dik hrula lo awm ve ni niin a ngaih theih. Pu Buanga hun laia mite zingah khan ‘hre ṭhelh’ (‘hre hlah’ chu a ni lo) an awm ve ṭeuh tawh dawn tih kha rinna mit lem lo pawhin a hmuh fiah theih a. Chu chu ‘tuibur-lu’ ti loa ‘tuibul-lu’ tih aṭang te pawh hian a chiang mai ang chu. ‘Tuipuiin a su ve lo a’, emaw, ‘a su chhe zo ve lo a’, emaw, hemi aṭang hian ‘tuipui-sut-hlah’ an lo ti a, chu chu a hming dik tak a ni.

‘Inthukru’ sawina ‘biru’ hi ‘bihruk’ tiin kan modify ṭhin a. Hei hi mi ṭhenkhatin ‘biruk’ tiin /h/ tel loin an lo modify em maw ni teh reng ni, ‘inbihruksiak’ tih turah ‘inbiruksiak’ ti tlat an awm, tam phei chu an ni lo ang. Hei taka hi chu lehkhabu pangngai emaw, dictionary emaw lama chuang phak a ni lo, hriat fuh loh laklawh entirna atan hman a remchang em a, tih thilthu mai mai a ni e.

- Rempuia R. Lutmang