Written by
- L Lalhmingmawia Pachuau Phone – 8787814362

RAMNGAW LEH TUIHNA HUMHALH

Pathianin khawvel a siam:

Pathian thuin Genesis bung khata, “A tirin Pathianin lei leh van a siam a. Tin, lei hi a chhia a, a ruak ngawt a ni a; tui thûk tak chung chu a thim mup a. Pathian Thlarau chuan tui chungte chu a awp reng a, Pathianin khawmual chu ‘lei’ a vuah a; tui awm khawmte chu ‘tuifinriatte’ a vuah a. Tin, Pathianin chu chu a en a, ṭha a ti hle a,” a tih anga ramngaw leh hnim hring awmna leh hmun zau tak awh tuifinriat dumpawl mawi tak a siam kan khawvel hi 'Blue Planet' tia vuah a ni a. Van sang aṭanga thlir pawhin a mawi hle a, ‘Pathianin a en a, ṭha a ti hle a’ tih pawh hi a awm hle a ni.

Khawvela tui:

Khawvel anga mihring leh ransate tana sik leh sa boruak thiang nuam hi arsi dangah chuan a awm loin, tui far khat pawh a awm ve lo a, khawmualin 29.1% a awh laiin, tuifinriatin 70.9% zet a awh thung. Tui hnawngte, tuihûa van lama chho a, boruak vawt a thlena khangin, ruah tui, rial leh vûra insiam hnua lo tlain, lei chunga luang tur te, lei hnuaia relhru tur te, hmun vâwta vûr tlanga awm turte a siam a ni a, lui, dil leh tuifinriatahte an inchhek khawm a. Chu water cycle chuan khawvel hi chenna tlakah min la siamsak mek a ni. Tui 97.2% hi tuifinriat tui al niin, 2.8% chauh hi tui thianghlim in tlak a ni a, chung zinga 1% chauh hi kan in leh hman ṭangkai theih a ni. United Nations Organisation chuan September 2022 khan mihring tluklehdingawn 7.97-a tluklehdingawn 2 chuan tui thianghlim in tur ṭha an hmu phak meuh tawh lo a, chu chuan natna tam tak a thlen mek niin a sawi.

Tui pawimawhnate:

Mihring taksa 60% vel hi tui a nih avangin chaw lovin chawlhkar 3 vel a dam theih laiin, tui tel lo chuan ni 4 vel bak a dam theih loh. Tui hi thlai châwm nan, ei siam nan, thawmhnaw sûk nan, kan taksa bual fai nan leh in atan ni tin kan mamawh a. Taksa bung hrang ṭha taka hna thawk thei tur leh taksa lum zawng vawng ṭha tur te, chaw pai ṭawih ṭha turte leh taksa mamawh loh (toxin) tlêng fai turin kan mamawh avangin ni tin puitling mipain tui litre 3.7 leh hmeichhiain litre 2.7 vel kan mamawh a ni.

India ram tui kiam zel leh a chhan:

India ram mi tluklehdingawn 1.6 chennaah hian khawvel tui 4% awmin, kum khat chhunga mi pakhat tan tui thianghlim in tur awm thei hi kum 1991-ah 2,309 c.u.m niin, kum 2025 hnuah chuan 1,000 c.u.m vel chauh a ni tawh ang. A chhan ṭhenkhatte chu–sik leh sa inthlak (climate change) nasat vang te, khawkheng leh tuilian te, ramngaw ṭhiah nasat vang te, mihring pung zel tui mamawh san vang leh tui hman nasat luat leh renchem loh vangte a ni.

India leh Mizoram ramngaw:

Forest Survey Report 2021 chuan India ramah ramngaw hectare maktaduai 80.9 awmin, ram pum 24.62% niin a tarlang. Ramngaw nei zaute chu Madhya Pradesh, Arunachal Pradesh, Chhattisgarh leh Odhisa-te an ni a. State zau zawng aṭanga teha ramngaw nei zaute chu–Mizoram (84.53%), Arunachal Pradesh (79.33%), Meghalaya (76.00%) leh Manipur (74.34%)-te an ni. Mizoram tana thil pawi tak chu IFSR 2017 Report angin kum 2009-2017 chhungin ramngaw sq.km. 19,240 aṭangin 18,186-ah a tla thla a ni.

Ramngaw kiam leh khaw awm dan inthlakthlengin a nghawng:

Climate change chu, 'Kum rei tak chhunga hmun pakhata tehfung mumal tak nena chhinchhiah theih khawpa khaw awm dan inthlakthleng' tihna a ni a. Kan hriat mang loh laiin hetiang hian kan khawsak phung nasa takin a nghawng mek a ni.

1) Boruak lum zawng (temperature): Kum 1880-2012 chhunga NASA chhinchhiah danin, khawvel boruak lum zawng hi kum telin a chho zel a, +0.74C-in a danglam tawh. Kum 1986 leh 2017 (kum 31) khaikhinin, Aizawla January thlaa maxmimum temperature chu degree 25C aṭangin 30.7C-ah chhovin, minimum temperature chu 8C aṭangin 2.7C-ah a tla thla a. July thlaa maxmimun temperature chu 28C aṭangin 33.2C-ah chhovin, minimum temperature chu 17C aṭangin 10.2C-ah a tla thla thung. A lum lamah leh a vawh zawngah a danglam nasa tawh hle a, a san ber ni 26.4.2019-ah chuan 38.40C a thleng hial! LADC sorkar chuan khaw lum lutuk vanga sikul naupangte'n harsatna an tawh loh nan May ni 14-20, 2019 thleng sikul chawlh a puang hial a, sorkar school danga naupangte pawh zing karah sikul kaltir an ni.

2) Ruahtui tla a nghawng: UN mithiamte chuan celcius degree 10 danglamna hian tuihna insiamna tur 20%-in a tidanglam thei a ni an ti. Ruahtui tlak dan–Ṭhuang ruah, Chapdelh ruah, To ruah, Ruahthimpui, Nikir ruah, Ai ruah, Pawl delh ruahte a mumal tawh lo hian leimin, tuilian leh chhiatna hrang hrang a thlen ṭhin. Mizoram ruahtui tlak tamber thla, June 2012-a 743.5 mm. a tlak khan in tam tak leiminin a tichhia a, khaw tam tak tuilianin a chîm a ni.

3) Thli tleh hun a danglam: Vahtlai thli, Thlipui, Pasawntlung thli, Maupa thli, Sirukla thlite pawhin hunbi an nei ta meuh lo a, chhiatna nasa tak an thlen ṭhin.

4) Ran natna a pung: AH & Veterinary Dept. report dan chuan, Mizorama hriat ngai loh ui natna hri Canine Parvovirus infection a len avangin ui tam tak a thi a, African Swine Fever (vawk pul hri) vangin vawk 4,189 lai a thi bawk.

5) Thlai natna a pung: Serthlum ṭhatna ṭhin Mizoram hmun phai khawthlang lam leh Mizoram laihawl vela sêr a tâm a, hmun zoah deuh chauh an thar ṭha thei ta. Fall Armyworm, Univ of Agri and Hort Sciences, Shimoga, Karnataka-a June 2018-a hmuh ṭan chuan Mizoram vaimim kum tin an eichhe ṭhin a, thlai natna leh rannung dang pawh an tam ta hle.

6) Mihring natna a pung: Malaria natna awm ngai meuh lohna Champhaiahte malaria an vei ve ta a, Mizorama natna awm ngai lo dengue pawh a puang ta.

ENGTIN NGE KAN SIAMṬHAT ANG?

Rom 8:19-21 ah thilsiam zawng zawngte chuan beisei em emin Pathian fate lo lanna chu an nghakhlel hle si. Thilsiam zawng zawngte ngei pawh chu chhiatna bawih ata tihchhuahin an awm ang a, Pathian fate zalenna ropuiah chuan an lut dawn si a, tih kan hmu a, hetiang hian hma kan la thei a ni.

1) Ramngaw, thing leh mau humhalh leh phun uar: Thingkung puitling pakhat hian kum 1 ah Carbon dioxide 21.7 kg a hip ralin, Oxygen kan hip tur 117.9 kg a pe chhuak ṭhin a, thingkung 2 hian chhungkaw member 4 mamawh tawk Oxygen a pe chhuak thei. Thingkung Feet 100 a sang, a bul 18 inches a lian hian Oxygen kg 2721.5 zet a pe chhuak thei. Khawvel a thing tluklehdingawn 15 vel hi kum tin kih thluk an niin, mihring awm hnuin thing 46% zet chu kih chereu an ni tawh. Kum 30 kal ta chhung khan ram ngaw Hactare maktaduai 420 (10.34%) zet chu hloh a ni a, hma lak thuai a nih loh chuan kum 2050 ah chuan ramngaw Hactare maktaduai 289 hi a ral leh ang a, chu chuan 169 GtCO2 (GtCO2=1 billion ton CO2) a ti chhuak dawn a ni.

Khawvel ruahtui tla tam ber record neitu Sohra, Meghalaya ah August 1880 - July 1881 khan 22,987 mm tlain, ni khat a tla tam ber mm 2455 record a ni bawk! Mahse, ram an ngaw zahve aia tam a chereu tawh avangin kum 10 kal ta chhung khan chawhrualin mm 11,070 chauh an dawng a, kum 2021 ah phei chuan mm 8730 chauh an dawng ta ! Tunah chuan Mawsynram mm 11,873 leh Mt Waialeale, Hawaii mm 11,684 dawng ten an inpel ta! Cherrapunjee, Sohra leh Mawsynram te hi tunah chuan thlasika tui harsatna ber hmun, tlangram thlaler an ti ta hial a ni! Hmun hla taka mi tui an chawi ṭhin a, lei chunglang a ralin a da tawh a, thlai an ching ṭha thei meuh tawh lo.

Pa entawn tlak, Pu Bhaiyalal, Chitrakoot,Uttar Pradesh chuan kum 2001 khan a nupui a sun a, kum 2008 ah a fapa neih chhun kum 7 mi a sun leh a,a tan vanpui a chim a ni ber ! Mahse, mi dang tan malsawmna kawng nia ngaiin ram khawro, chhengchhia leh ruak chu ngawa siam tumin bul a ṭan a, thingkung 30,000 zet phun puitling turin mi dangte fuih phurin hma a la a. Hei hian a chhungte a hloh hnuah pawh dam zel duhna thinlung a pek phah niin a sawi.

Environment, Forest and Climate Change Deptt leh PHE Deptt te kan thawhpui thiam a, YMA, MUP, MHIP leh Kohhrante kan ṭanrual a hun ta! In sak nan thingzai kan mamawh reng dawn avangin thingzai tur ṭha Ngiau, Char leh a dangte chin kan uar a ṭul. Kan ram hi kan tu leh fate tana chenna tlaka siam zui zel tur chuan kan ramngawa thing leh maute hi kan humhalh a, kan phun belh a pawimawh tak zet a ni.

2) Tuihna tihpun leh tui luangral tur khawlkhawm: Kan ram tui tlan tur mamawh nei reng tur chuan kan tui hnate hi kan humhalh ngei ngei a ṭul. PHE Deptt-in tun hma chuan ṭhal laia tui pump turah harsatna an neih ngai loh laiin, tun hnaiah chuan ṭhal laiin tui pump tur an nghah khawl ṭhin a ngai ta hian; tui hna a kiam zel tih a tichiang hle. Heng danglamna thlentu kan nih angin a ṭha zawnga her let thei turin heti hian hma kan la thei :

a) Kan lui hnara thing leh mau tichereu loin kan humhalh tlat tur a ni.

b) Tuihna siamtu thing leh mau, Changelte tam zawk i phun belh ang u.

c) Lungpuite hi tui min khawlsaktu an nih avangin lui hnar leh luia lung kan la tur a ni lo.

d) Tui hnar lui fintu kawr leh luiah leivung reng reng paih loin, paih kan phal tur a ni lo. Heng hian tuihna an hnawh ping a, luia sangha leh nungcha dangte tawmna tur te, an tui thianghlim tlan tur (oxygenated water) a bo a, tui a kangin nungcha an ral ṭhin. Mihringte hi boruak rimche takin min ur se a inang vel ang.

e) Bawlhhlawh tuihnar leh luia luanglut thei turah kan paih tur a ni lo.

f) Kawrte leh lui vang tan zawngin tuikhuah siam uar ila, chu chuan tui lungral tur lei chhungah a khawlkhawm thei a ni.

3) Tlangram lo neih : Mi tam tak tan kan ei bar zawnna ni mah se, kan ramngaw ṭha suat nasa bertu chu tlangram lo neih hi a ni tih hi kan pawm tlang ṭheuh awm e. Taiwan leh Thailand a chengte chuan tlang sang lam hi ngawah zuahin, hmun hniam, awih zal deuh leh zawlah thlai an ching ṭhin. Kum tluanin tui in tur an hnianghnar bakah tui harsatna nei lovin thlai an ching thei. Mizoram ah pawh tlangram lo neih hi kan kalsan hret hret loh chua,n kan tu leh fate tan tlangram thlaler chauh kan hnutchhiah mai ang tih a hlauhawm hle. Ram kan vah apiangin thlai kumhlun chin nan i hmang zui zel ang u.

4) Tui khawlkhawm : Fur laia tui tam tak kan dawnte khawlkhawm turin tui zem lian siam ila, kan sum senso a tlem ang a, sorkar kan chhawk thei bawk ang. Mobile phone changkang tak pahnih man hian tuizem ṭha tak a siam/lei theih. (eg. Kum 1985-a rangva khawng hmanga tuizem 51000 ltrs dawng kan siam chu 2023 thlengin a la hman tlak.)

5) Ram kang tur ven : Ram kang hi kan ram tuihna min tih chereusaktu leh nungcha suattu lian ber pakhat a ni a, ram tikang lo turin fimkhur ṭheuh ila, ram kang kan hmuhin thlir liam mai lovin a ṭhelh mittu nih i tum ṭheuh ang u.

6) Ram hman ṭangkai thiam : Terrace a thlai chin uar hian lei leh tui a khawl ṭha a, leiṭha siam thei thing phun kan uar a pawimawh bawk.

7) Bawlhhlawh ṭawih thei leh ṭawih thei lo sawngbawlna ṭha : Bawlhhlawh ṭawihthei hmanga leiṭha siam hi a ṭangkai hle a, bawlhhlawh ṭawih thei lo hman ṭangkai (recycle) a pawimawh hle.

8) Mipui inhrilhhriat tam : Mi tinin a pawimawhna kan hriat a, kan zawm zel theih nan Pathian biak inkhawmnaah te, Sunday School leh zirna in leh chhungkuaah naupang aṭangin kan inzirtir tam a, kawng sirah zirtirna ṭha thuziak tar tam ni se.

9) ‘Ka tihtur leh ka mawhphurh a ni’ tih i pawm ṭheuh ang u : Heng kan sawi lante hi mi dangte tih atan ni lovin, ka mawhphurhna, ka tih ve tur a ni tih pawm chungin theih tawpin ṭan i la ṭheuh ang u.

Aw, khawvel puan ang a chul tur hi,

Tinkim dawnin han thlir ila;

Aw, hringnun par ang a chul tur hi,

Hmate’n zamual a liam tur chu.

Tlang sang, thing zar mawi leh phai zawla,

Suanglungpui leh luipui luang ri;

Van rang chhum leh thlifim leng velin,

Khawvel mawi hi hla mawi an pe.

I mawi mang e, piallei kan chenna,

Rianghlei tan par ang vul ve la;

Ṭahlai ni kawlkungah liam zelin,

Hlim lai ni par ang vul rawh se. 


- L Lalhmingmawia Pachuau

Phone – 8787814362