Written by
Rebecca LP Lalnunhlui

MENTAL HEALTH LEH MIZORAM

Mizote hian mental health kan nei em tih hriat kan duh a nih chuan eng nge ‘Mental Health’ tih hriat chian hmasak phawt a ngai. Mental health chu kan rilru put hmanga dik lohna awm lo, kan nitin khawsaknaa ‘emotion’ leh nungchang in a ṭha lama rualpawlna hi a ni. World Health Organisation (WHO) in mental health a hrilhfiahnaah chuan tum mumal tak neih a khawsak te, hmasawn duhna te, mahni intodelhna te, inrintawkna te, mi dang hriat thiamna te leh mahni nihna leh thiam thil hriat chianna te an tel. Chu mai piah lamah chuan khawtlang leh ram ṭhatna atan eng ang chiah in nge tha a thawh tih te thlengin a huam.

Mental health huam chin hi zau hle mahse Mizote hian mental health kan nei em tih hriat kan duh a nih chuan heng a hnuai a tarlan aṭang hian i han teh chhin dawn teh ang.

1. Cleanliness: Faina hi Pathian an teuhna ber a ni tih chu vantlang hriat ni mahsela vantlang hriat khawp hiala a taka nun puitu chu tlem te. Taksa leh thawmhnaw vawn fai lamah chuan ‘distinction mark’ hial hmu, amaherawh chu kawng dunga bawlhlawh paih mai mai ching nih a
ṭha lo. Bawlhhlawh a hun leh a hmuna paihna chang i hria a nih chuan ‘solid waste’ lamah chuan mentally healthy person i ni tihna a ni. Mahse ‘cleanliness’ huam chin hi a zau lutuk, tehfung pakhat chiah hman chi a ni lo. Taksa faina te, bawlhhlawh paih lamah te, nunphung leh khawsak dan hrisel (habitual cleanliness) te ngaihtuah thlen a ṭul.

2. Substance abuse: Hman-rua a bik takin zuk leh hmuam leh damdawi hman danah nunphung tibuai khawpa hmanna hi substance abuse a ni. Thil reng reng a nih dan phung kal pel raka hman hi a ṭha lo. Midangin an ṭhat pui hi ṭhenkhat tan chuan chhiatna thlentu a ni thei. Zuk leh hmuam leh damdawi hman khawlohna laka i fihlim chuan, tehfung khatah chuan mental health i nei tihna a ni.

3. Needs versus want: Mamawh leh duh zawng neihna hi mi pangngai nunphunga bet tlat a ni. Amaherawhchu, mamawh leh duh zawng bithliahna kawngah hian fimkhur taka thuthlukna siam a ṭul fo. Mahni intunnun nana mamawh phuhrukna khawp neih hi mimal tin tih tur leh chanvo a ni. Mamawh piah lamah mit it zawng leh duh zawng mamawh nia inngaih tlatna hi a nei thei tan chuan thil sual a ni lo maithei. Mahse dinhmun a zirin mamawh leh duh zawng neih danah rilru fim tak hman a ngai.

Mental health tih hian ‘depression’ te, ‘stress’ te leh ‘anxiety’ neih loh ringawt hi a tehfungah hman tur a ni lo. Mi tin te hi kan inang lo ang bawkin kan dinhmun leh kan harsatna tawh a inang lo ṭheuh. Mi tu in emaw a hringnunah harsatna tawkin stress, depression, anxiety leh inlaichinnaah te buaina a tawk mai thei. Fuihna, zilhna leh zirtirna an dawn loh avangin an nunphungah harsatna tam tak a nei ang. Chung harsatnate avang chuan tehfung hrang hrangah mental health an nei lo a ni thei. Chu tiang a nih avang chuan a hun leh a hmun a zirin midangte thiltih dan phung dik hrilh hriat hi kan mawhphurna a ni.

- Rebecca LP Lalnunhlui