YMA-IN KRISTIANNA A MAMAWH DAN
YMA rawngbawlnaah hian thil pahnih kal kawp tlat a awm. Chu chu tlawmngaihna (chhiatni-ṭhatnia ṭanpui ngai ṭanpui) leh hnam hmasawnna atana thawh a ni. Ram leh hnam tana thawh lamah hian kan thâwm a lian telh telh a, tlawmngaihna (mite’n fuh lem lo taka YMA ta bik emaw an tih hial) lamah hian hmasawn a har hle thung. Zo fate hmasawnna ngaihtuahna kawng hi chu kan zawh zel ang a, kan lut thuk tial tial dawn pawh a ni mai thei. He thil hi chu sawi ngai lovin hnam rilru hian a chhem alh nasa telh telh dawn chauh niin a lang. Amaherawhchu, tlawmngaihna dik tak–lusûnte hnem, natna tuarte enkawl, mite hmuh phak leh hmuh phak lohva ṭanpui ngaite ṭanpui, rethei zawkte tana hlawh phut miah lova inpekna, mite an him nana nun hial pawh chân ngamna nun hi a par vul zelin kan ring em? Engin nge chhem alh ta ang?
Kan pi leh pute khan an pian phung rengah tlawmngaihna kha an neih mai, an pianpui nia kan ngaih chuan ngaihdan mak tak a nih ka ring. Mizo tlawmngaihna duhawm leh ropui tak kha mamawhna, inzirtirna leh inchawimawi thiamna vanga ṭhang duang a ni zawk. Sa leh ral, nat leh satah tu tan pawh ṭhenawmte/khawtlang ṭanpuina lovin mahnia hmachhawn theih a ni lo. Chutiang a nih avang chuan an inzirtirna hmun ber zawlbuk institution chuan fiah tak leh nghet taka zirtirin a train a; nu leh pa leh chhungkua pawhin zawlbuk chu an ngam tlat loh avangin chu zirtirna leh phutna force chu a na em em a ni.
Tlawmngaihna an chawisang (promote) thiam a, an ngaihlu thiam a, lawmman pawh an pe thiam ṭhin. Historian B. Lalthangliana chuan, “A dik tak chuan Mizo hnahthlak ram hrang hranga chengte zingah aiin, Mizoram kan tih tak bik, Sailo lal hnuaia awm ṭhinte zingah tlawmngaihna hi a nasa bik a, an nei tam bawk a, a par vul a ni ti ila, kan sawi sual kher lo vang. Chung zawng zawng chu zawlbuk an hmuchhuak a, nopui an chher thiam kha ni ngeiin a lang,” a ti hial a ni. Pi leh pute hunah kha chuan tu mah tlawmngaihna mamawh lo khawpa awm thei bik leh thiltithei bik an awm lo. An eizawnna, khawtlang nun leh changkannain chu tlawmngaihna chu a mamawh a, an inzirtir a, an phut a, an chawimawi bawk a. Chuvang chuan he nun duhawm tak hian par duhawm tak a chhuah a nih kha.
Vawiin dinhmun hi a dang ta hle mai. Sa leh râl hlauhawm a awm tawh lo va, nat leh satah sum nei tan chuan doctor thiam ber ber leh nurse fel ber berte thiamna lei theih a ni tawh a. Kan ṭhalai rilru hawi var deuhte’n mahni khuaa dam chhung hun hman aiin khawpui zawka awm theih an tum vek tawh a, ṭhangthar mi tam takin ethnic nationalism aiin global culture an phurpui tawh zawk a ni. Ṭhenawmte mamawhna a tlem sawt hle a, mi dangte nena inmamawh tawnna (communitarianism) aiin mahni inngaihpawimawhna (individualism) a lian telh telh thung. Nu leh pa, mahni fate tlawmngaihna nun zirtir a, mitthi lumena tlaivar tura tir lui duh leh ngam kan awm tawh meuh lo a tih theih.
Kan eizawnna leh nunphung mai bakah kan thil ngaihhlut zawng lo danglam tak avang hian kan inzirtirna force-te chu a na zo tawh lo fo a, inphût deuh pawh ni ila kan phûtnate chu an milensan mai mai tawh a nih hi. Hetiang hi kan dinhmun a nih tawh avangin engin nge tlawmngaihna chu chhawm nung zel ang a, engtin nge tlawmngaihna thlarauvah chuan kan khah theih ang? Vladimir Lenin leh Joseph Stalin chuan Russian ho zingah Communism tilar turin Marxist ideology an nei a, Adolf Hitler-an German ho tan Nazism, BJP-in Hindutva a nei bawk. YMA hian tlawmngaihna nun vawng nung zel turin eng ideology/philosophy nge kan neih le?
Rilrua chhanna lo lang nghal chu hnam rilru (nationalism) leh Kristianna hi a ni. Hnam rilru hi chuan a haw haw zawngin min hruai thui thei viau chuan a rin theih ang a. Mahse, thinlung aṭanga chhuak tlawmngaihna dik tak erawh chuan min pe ṭhain ka ring lo. Nationalism movement chak tak chuan mimal chanvote hi a namnûl zawk ṭhin. Tun leh nakin hun, Mizote material culture (eizawnna leh nunphung) danglam sawt taka tlawmngaihna a vul zel theihna tur chuan YMA hian Kristianna hi a mamawh niin ka hria.
Tlawmngaihna hi ideology emaw, philosophy chi khat emaw anga ngaih ve theihna chin a awm tho a. Mahse, amah chauha a awm chuan a hil mai dawn a ni. Hmanlai pawhin mamawhna, zirtirna leh chawimawinain a chhêm alh a ni tih ka sawi tawh a. Mizote khawvel tharah heng chhêm alhtute hi a lo zuai tak si-ah chuan a dang a awm a ṭul ta. Kei chuan chu kan thil mamawh chu min pe turin a tir aṭanga YMA nihnaa lo bet tlat Kristianna lo chu ka hmu thiam ta lo a ni.
Kristianna awm lovin tlawmngaihna a awm thei lo, ka tihna a ni lo va; Mizo khawtlanga tlawmngaihna a par vul zel theihna tur chuan Kristian inzirtirna–mahni inphata ni tina kraws put te, mahni inhmangaih anga vengte hmangaih te, phût let nei lova rawngbawl tura chhandam te, sual simna, etc. zawng zawng hi kohhran nena inngheng riala inzirtir zel hi beiseina awm hnaivai ber a ni ta ka tihna a ni. A awm chhun pawh a ni mai thei. Pathian thu aṭanga kan tih loh chuan he tlawmngaihna hian Zo fate min ṭînsan thei tak tak mai ang tih a hlauhawm. Ṭhenkhat chuan Mizo tlawmngaihna kan chhuan leh chawi lar tak pawh hi 1950 vel Mizo rilru leh Kristianna inhnêk fuh lai tak khan a vul nasa ber e, an ti hial.
Chu Kristian tlawmngaihna chu hmanlai Mizo (Kristian hma) tlawmngaihna nen a dang deuh ang a, mahse, a rah erawh chu a duhawm ve ve thung ang. C. Vanlallawma’n hemi chungchang hi a sawi fiah hle. Mizo Kristian tlawmngaihnaah chuan thil tihtirtu ber chu chhung lama Krista rilru a ni tawh ang a, a khalhtu chu ‘hmangaihna thlarau’ a ni dawn a ni. Chu Mizo Kristian tlawmngaihna chu eng lai pawhin, khawii hmunah pawh a par chhuak thei a. Chu Kristian tlawmngaihnain a tum ber chu ‘Pathian ropuina’ a ni a. Ṭha leh ṭha lo, hlu leh hlu lo tehna ber chu ‘khawtlang rilru’ ni mai lovin, Bible–Pathian thu a ni. He tlawmngaihna hi chu khawtlang mamawhna, zawlbuk inzirtirna, inchawimawi thiamna leh inbeisei tawnnate kal pêlin chatuan Pathian aṭangin a rawn chhuak zawk a ni.
Hmanlai Mizo tlawmngaihna pangngai chu a khawthlir a tawi a, a beisei ang thil a hmuh lohvin beidawnna, hnualna leh keh chhiatna a thleng hma hle. Khuangchera meuh pawh kha an lal Lianphunga’n a beisei ang nopui a pek loh avangin Serhmun Sailianpuia khuaah a pêm daih a ni awm e. Mizo Kristian tlawmngaihnaah erawh chuan lawmman a thlir a hla a, hun tawp lam thil a nih ruih avangin dawhtheihna a nasa a, innghahna thûk tak a neih bawk avangin a chhel. A tlawmngaih chhan ber pawh mi dangte mamawhna vang emaw, Mizo a nih vang emaw ni mai lovin, Pathian hmangaihna chhan letna a ni.
Mizo Kristian tlawmngaihna ka tih hi thil awm thar tur pawh a ni lo va, mi tam takin an nunpui sa reng a ni. Mizo tlawmngaihna pangngai kha chu a chhêm alhtu a tlâkbal zel avangin Mizo Kristian tlawmngaihna hi kan beisei theih chhun chu a ni tawh a. Hei hi tinung a, chawi lar tur hian YMA hian Kristianna a mamawh. Hemi kawngah hian YMA hi malṭan lovin ṭanpui tur ṭha tak thlarau lam pawl kohhran a lo awm bawk nen, Mizo hnam leh khawtlang tan a thawk sauh sauh thei a ni.
- RE Ralte