Written by
- T Vanlawma
Hunthar Veng

Corruption kan do tak tak dawn em?


Kan ram Mizoramah hian corruption tih hi kan hre lar hle a, a awmzia pawh kan haiin a lang lo. Sap ṭawng a ni a, mahse, tuma'n a tlukpui Mizo ṭawng kan hmang ngai lo ti ila kan daw tam lo viau ang. A nih leh Mizo ṭawngin ‘corruption’ chu eng tihna nge ni rêng? English Mizo Dictionary by SL&PB kan en chuan, corruption tih chu ‘hlemhletna’ tiin hrilhfiah a ni a. Illustrated Oxford Dictionary-ah chuan corruption tih chu, ‘dishonest, illegal behaviour’ tiin a hrilhfiah a; chu chu kan ṭawng chuan, rinawm lo, dan loa khawsa/awm’ tihna a ni ang. Mizo tawng thu leh hlaa mi lar ber pakhat JF Laldailova (Fam) chuan, ‘chhiatna, bawlhhlawhna, inthamna, hleprûk or ei ruk,’ tiin a hrilh fiah.

A awmzia lam hi chu chhui teh chiam ka tum lo; kan ram tichhetu ber pakhat, sum tam tak kal ralna, mipui tana a ṭangkai tur anga a ṭangkai lohna lian ber chu corruption hi a ni ka ti a ni. Mi ṭhen khatin fiamthu titakin, ‘Mi ramah chuan pawisain kawng an siam a, keini ramah chuan kawngin pawisa kan siam,’ an ti ṭhin, a dik thui viauin a lang.

Kan chief minister pakhat chuan sorkarna an han siam tirh phatin, ‘Corruption hi a zung chawpin kan pawt phawng ang a, kan pho ro ang,’ tiin a sawi a; ka rilruin, 'E! a van lawmawm dawn ve, kan ramin nasa takin hma kan sawn dawn a nih chu,’ ka lo ti a. Mahse, an sorkar chhungin kan rama corruption kan tih chu a bo âwm ka hre thiam lo va, corruption chu a ngai rengin an la awm a, danglamna em em hmuh tur a awm lo niin a lang.

Tuna kan sorkar hian corruption hi doa tihbo an tum a, anmahni ngei pawh eng corruption mah ti lo tura intiamte an ni a, a thlamuanthlak hle mai. An tum ang hian an tih tak tak leh tak tak loh chu hunin a la hril ang. Eng pawh ni se, kum hnih kum thum a vei chuan a rah hmuh tur a awm ngei ang tih i lo beisei phawt teh ang.

A nih leh corruption chu engtia doa tihbo tur nge ni ang a, engte hi nge kan doa kan ngaih pawimawh tur ni ang le?

A hmasa bera ka sawi duh chu, mahni hi fihlim phawt ila. Kan sawi tak ang khan tuna sorkarna chelhtute hi chu eng corruption mah ti lo tura intiamte an ni a, an thu tiamah hian ding nghetin tihlawhtling ngei se chu chu corruption dona hmanraw ṭha ber pakkhat chu a ni ngei ang. Minister ten department hotute an ngam lo fo niin an sawi ṭhin a, chu pawh chu ngam loh chhan a awm ṭhin niin sawi a ni bawk. Mahni ber eng corruption-ah mah kan tel loh chuan sorkar officer-te chu an ngam ngei tur niin ka ring.

Pahnihnaah chuan, hna lak leh hna thawh tur chi hrang hrangah party leh mimal induhsakna uchuak hi awm lo se, a bikin sorkar hnaah chuan a tling tling lak ni se, hmelhriat nei ṭha apiang an tling zel nia lang hi a khamawm tak zet. Tun dinhmunah chuan hmelhriat ṭha nei lo tan chuan thiam ve pawh ni se beisei a sang lo lutuk hi a pawi tak zet a ni.

Police constable-te hian an hna dik tak thawk se ka ti ngawt mai. Hei phei hi chu thil khamawm tak a ni. Constable mistiri-te hian police hna an thawk tlem khawp awmin ka hria. 'Khawnge vawiin lam i thawh?' han ti ila, 'Kan pute inah,’ tih hi chhanna kan hriat ṭhin a ni. Police officer-te'n an naute an in lam hnaah hlawh pe chuang si lova an duh tawka an chhawr ṭhin hi kan sorkar hrawn tawhte khan an titawp ngam lo an ti ṭhin. A ṭhen phei chuan an pension hnu thleng pawhin police ṭang laite anmahni hnaah an chhawr reng ṭhin.

Kum 10 vel kal taah khan TV-ah film pakhat lo lang ka hmuh chu, police rual khat hian, 'Iskut, mai, alu leh dâl, ram leh hnam tan pute in kan sa,' tih hi hlaa sain an tlan dual dual ka hmu a; kan ram police-te nihna dik tak ni awmin ka hria. Hetah hian a ruaitu police officer leh an rawihte hi an thiam loh dan a inang rengah ka ngai. Police-te hian an duty-na hmun ni lo, in sak leh thil dangah an hotute'n an rawih dawn pawhin, 'Ka pu, hei chu ka duty a ni lo, ka thawk thei lo vang,' ti ngam se chuan an inruai fo bikin ka ring lo.

A dang leh chu, kan ram kawng hi a ni. Kawng siamtute'n kawng an han siam a, a tirah chuan a mâm ṭha ve deuh a, mahse, kum khat pawh daih lo kawng an siam ṭhin hi chu a khamawm a ni. Hei pawh hi a nih tur angin hmanrua an hmang lo niin a lang a, chu pawh chu corruption bawk niin ka hria. Hmasawnna hna thawhna hrang hrangah a enkawltu/changtu minister-te leh concern department-te hian chanvo an insiam ṭhin nia sawite pawh a awm. 'Pân lovah tho a fu lo,' an ti a, thil awm lo tawp chu sawi awm loh tak a ni a. Chuvangin, sawi tur ting chu a awm a ni ngei ang tih a rin theih.

Kan sorkar hian kawng hi vei ve deuh tawh se a ṭha ngawt mai. Kan zin chhuak a, state dang kan rap a, kawng a ṭha viau zel a, motor inpelh thuah pawh harsatna a awm lem lo. Kan haw a, kan ram (Mizoram) kan thleng a, kawng a lo bawlin a chhe viau a nih loh pawhin a mâm ṭha tawk lo hle. A zim a, kawi a tam si, motor dang nena inpelh a buaithlak fo. Eng emaw tia han tih deuha ngil mai thei tur pawh kan tikawi zel lutuk ṭhin hi chu bo thei se a va’n tha em! Tunlai hian Champhai kawng ṭhatzia an sawi a, a lawmawm khawp mai. Hei pawh hi vila enkawl zui a nih loh chuan rei a daih lo vang tih a hlauhawm. Kan ram kawngte hi a changtu department-te hian vilin enkawl ve deuh se, kawng chhe lai deuh a lo awmin siam ṭha zung zung se, mipui kan phun lo deuh ngei ang.

Corruption hi kan do tak tak dawn a nih chuan sorkar hian intelligent ṭha tak, dâwt sawi lo tur mi leh suma tihlungawi mai theih loh nei se, thil ti dik lo leh corruption kaihhnawiha tel reng reng man chhuak turin ṭhahnemngai takin thawk se. Corruption tia mante chu an phu tawk ang zela hrem leh tihmualpho ni thin se. Mipui pawh hian thil sual titute hi chu zêp lovin sawi mai zel ila, corruption hi kan tibo thei ngei ang.

Vanglaini 11-6-2024 chhuaka minister-te leh official-te inkawmna tihchhuaha kan CM thu sawite kha a tak chang ngei se a duhawm hle. Corruption tihbo hi kan tum tak meuh a nih chuan mi huat nih hlau lova thawh a ngai dawn. Minister-te leh MLA rualte ṭhuthmun aṭanga rel lo va, mawngvawmbâ an sawi ang maia ṭan a ngai ang.

Mi ramah chuan minister ten hna an tawh tak tak chuan an chêr phah zawk ṭhin, kan ramah hi chuan kan ṭawng an huatthu suhah, kan minister-te leh MLA-te hi cher phah khawpa thawk ai chuan thau phah ta nalh maite hi kan hmuh ṭhin an ni zawk em? Kan term chhunga in leh lo indin ṭhat hman loh kan hlau ṭhin zawk em tihte hi ngaihtuah tham tak a ni.

A tawp berah chuan, tuna kan ram rorelna changtu minister leh MLA te, kan officer lian pui pui tam takte hi an awmna vengah chuan kohhran upa leh mi pawimawh tak takte an ni hlawm. Kan Kristianna hi kan ni tin nunah lang se, sum leh paiah kohhranah leh tlawmngai pawla kan rinawm ang bawk hian sorkar sumah pawh rinawm ila. Pathian ṭihna tak tak nei hlawm ila chuan corruption kan tih hi chu a bo ngei ang. Sorkar hna thawk zawng zawng hian mahni hlawh bak beisei lo se, hmasawnna hna thawh tura sum pek chhuahte a changtu official leh minister-te hian chan ve tur lam ngaihtuah lovin, sum sanction hian a thawh tur ang takin thawk ṭhin se a va duhawm dawn em! Corruption hi kan do tak tak dawn em le?

- T Vanlawma, Hunthar Veng