Written by
-Dr. C. Lalrampana

Khawimu vuak thlak ang

A kamkeuna

Kan pi leh pute hun aṭang rengin Mizote hian khuai hi kan lawmin kan ngaina hle a ni ang, khuai lak chanchin te, khuai seh hlum chanchinte sawi tur kan hre nawk ṭhin. Tun thleng hian thingtlang lamah chuan khuai lak chanchin hi hahîpa an sawi ṭhin leh titi tui tak a la ni cheu. Nungcha humhalhtute tan phei chuan an huatthlalaawm duh phian mai thei. Mahse, khuaino hi a tuiin chawhmeh ṭha tak a ni ve miau a; han inkhapbeh chiam ngaihna a awm meuh lo niin a lang.

Khuai hi chi hrang hrang 20,000 vel a awm nia chhut a ni. Chung zinga 250 chu khawimu (bumblebee) an ni a, 500-600 chu khuai zang nei lo chi (stingless bees) an ni a, pasarih chu a zu nei chi (honeybee) an ni. A bak zawng chu mahnia khawsa chi (solitary bees)-te an ni. Khawimu hi a seh a na hle. Mi seh nghal mai lovin mi a veh kual a, beng bul, lu bawrah a vir kual sek ṭhin. A thla a len avangin a thlawk rî a ringin a vû hlurh hlurh ṭhin. Mahse, miin a seh a hlauha a ben/vuak thlak chuan a thi lo vek a nih pawhin a thlawk bo vang vang a, a reh hmiah ṭhin.

Sorkar khawimu chu?

Sorkar, pawl, khawtlang, kohhran, chhungkua, mimal dik lohna leh kalsualna veng turin mithiam, mifing, vantlang tana ṭhahnemngaite'n thu leh hla, hlachham mi, hlado hmangin fuihna, zilhna, thurawn chanchinbu leh social media platform hmangin an puang chhuak ṭhin a, chu chu insiamṭhat nan an hmang ṭhin. Hetih karah hian mimal leh pawl thuchhuah, fuihna, inzilhna leh inzirtirna ni lem si lo, mi leikuai zawng, lei la zawng, lei chawi theihna, thu belhchian dawl lo, ngaihruat, rinthu mipui rilru chawk buai zawng, ram leh hnam tana hlawkna awm chuang si lo, khawtlang leh ram tana hlawkna awm hauh si lo, khawimu ang maia lo vir ve sek ṭhin an awm bawk. Hetiang mi hi mipui vantlang leh sorkar tana lutihaitu mai an ni ṭhin. Chuvangin, hetiang mi hnawksak leh chimawm tak nia langte hi sorkar tan chuan khawimu benthlak, vuakthlak ngai ṭhin ang an nih theihna lai a awm. Hun eng emawti lai aṭang tawh khan Zoramah hetiang mi hi an lo awm zeuh zeuh tawh a ni mahna! Sorkar roreltute lu an tihhai ṭhin avang leh mipui an tihchîâi ṭhin avangin sorkarin zawng chhuakin an man a, an phu tawk hremna a pe ṭhin. Chutianga man chhuah tawh langsar zual deuhte chu tarlang ila.

EVM rigging

Mizoram Assembly inthlan result December 9, 2013 khan puan a ni a, Indian National Congress-in seat 40 zinga 34-ah majority an la a. Hemi inthlan result hnehna sang lutuk rinhlelh vang nge, Mizo Phantom tia hriat lâr chuan CM Pu Hawla chu SMS thawnin EVM tihchingpen (EVM rigging) vanga sorkarna siamah a puh nia a lan avangin Zoram mipui rilru a chawk buai hle a; CM Pu Hawla leh a sorkar pawh an buai phah hle. Hei vang hian April 14, (zanlai dar 12) khan Guwahati-a Starline Hotel, Paltan Bazarah 3rd IR Bn commandant Zosangliana leh a hote’n an man a; court-a hruai a nih hnuah bail-a chhuah a ni.

Team speaker

Hun eng emaw chen Sailutar khuaa rawngbawla awm team speaker pakhat James Lalramliana chu hmeichhe kumtlinglo laka mipat hmeichhiatna hmang luia puh a nih avangin Sailutar khua aṭanga hnawhchhuah a ni a, 06/10/2021 khan Darlawn Police-te’n Aizawlah an man zui bawk. Hetianga an man chhan hi POCSO case ni mah se, a chhan ber zawk nia lang chu–Zoram nghawr nghing dawt thei kohhran rawngbawltu pastor-te leh rawngbawltute ngaimawh zawng leh Pathian thu rum tak tak a sawi ṭhin nia a lan avangin Sailutar kohhran leh Zoram mipui an buai nuai nuai vang zawk ni berin a lang. Ani pawh hi man a nih hnuah court-ah hruai a ni a, a hnuah bail-in chhuah a ni leh ta bawk.

Facebooker

Tlangval U Hranga tih Facebook account hmanga a thu ziah avangin J Rosangpuia @ Spa Jongte, MNF Gen. Hqrs-a Joint Secretary chu 05/02/2024 zan khan Cyber Crime police-te chuan an man. Ani pawh hi an man chhan nia lang chu–mimal tihhmingchhiat theihna leh political party inbeihna ni pahfawm, mipui rilru tichîâi thei a ziah vang ni berin a lang. Ani pawh hi 8.2.2024 khan bail-a chhuah a ni.

Thlarau hur

Youtube channel lama lâr tak, thlarau hur tia an sawi Zonunmawii chuan hmeichhiate zahawmna tibawrhbang thei nia ngaih theih eng eng emaw video hmangin a thehdarh ṭhin nia puhna avangin 02/04/2024 khan FIR a hmachhawn a. Hei vang hian Serchhip police-te’n an man a, 04/04/2024 khan lock-up aṭanga a tlan chhuak chu man nawn lehin court-ah hruai a ni. Man a nih chhan hi mipui vantlang nunphung tikhawlo thei thil leh ram leh hnam mualphona thlen thei thil a thehdarh ṭhin vang niin tarlan a ni. Ani pawh hi bail-a chhuah leh tawh niin a lang.

David Sailo

David Sailo tih hminga Facebook fake account hmanga thu ziak ṭhin chuan lei chawi theihna tham thu a ziak nia a lan avangin FIR a hmachhawn a, Cyber Crime police-te chuan 31.05.2024 khan manin, police custody-ah dah a nih hnuah an chhuah leh a, June 4, 2024 khan man nawn lehin, jail-ah dah mek niin a lang. A eizawnna ber a hnain a tuar zui bawk niin a lang a, a pawi hle.

A tlangkawmna

Khing tarlante bak pawh khi cyber crime vanga thubuai nei lai leh lung ina la tâng mek pawh an awm nual. Khingte khi man an nih hnuah chuan khawimu vuak/ben thlak ang vang vangin an reh ṭhep tawh niin a lang. Sorkar, pawl, kohhran, mimal khalh ngilna tura fuihna, zilhna, thurawnte hi pek fo a ṭha hle. Sorkar pawh ben harh an ngaihna lai tam tak a awm ṭhin. Mahse, 'I zuan dawnin i zuanna tur en hmasa rawh' tih thufing kam tawi kan hriat fo ang hian mahni tawrh let lehna awm thei tur ang chi hi khawih lo ngamin thliar thiam ila, fimkhur takin infinchhuah ṭhin ila. A ṭha zawnga sorkar sawisel (constructive criticism) lam uar ila, a chhuanchhe zawnga sawisel (destructive criticism) hi sim hmiah ila, mi dik lohna kan hmuh leh hriatte hi khalh ngil a awl zawk tih kan hriat a pawimawh hle.

Khing kan tarlan takte pawh khian fimkhur nachang hria se'ng tuna an tuarna leh an mualphona khi an pumpelh ngei ang. An tihsual nia puhnate pawh khi ti miah lo mah se, an chaw bar a kiam phah lo vang a, an thih phah hek lo vang. Mahse, action a awm avangin hming hliauna nei miah lo tur khan kumkhuain an hming a hliau phah tawh a, ziakin document-ah a awm reng tawh dawn a, a pawi takzet a ni.

Sorkar leh tu tan pawha hnawksak zawnga awm leh khawsak a, khawimu ang maia lo vir ve sek ai chuan a ṭha zawnga hmalakna leh infuih tawnna lam hi uar ila khua leh tui ṭha kan ni mai. Huaisen takin fake account tih vel hi hmang lo ngam ila, mi huaisen kan ni mai. Chuvangin, social media platform hrang hrang hmang ṭangkaitute hi khawimu anga vuak thlak/ben thlak ngai kher lo hian awm ila kan zavai atan a nuam ni mai tur. Hei hi kan Zoram damna tura thil pawimawh tak a ni e.

- Dr C Lalrampana