USE YOUR BRAIN
A thupui aṭang hi chuan kan rilrua lo lang tur nia lang chu "I thluak hmang ta che/ rawh’’ ṭawngkam bung ve tak ni mahse he article-in a tum chu kan thluakin a hnathawh tur ang a thawh loh vanga sawizawi tirna tur lam a ni. I thluak hmang rawh in tih leh ringawt ṭhin ai chuan engtin nge kan hman ang a, kan hriatna kan tihpun ang tiha a exercise lak dan tur in hrilh hi a ṭha tawh zawk maithei.
Kan thluak ropui lutuk mai (ropui rapthlak ni loin) siamtu Pathianin thilsiam dangte aia mihringte a dah chungnun chhan hi hmang loa liam tir mai atan chuan a pamhmai ka ti. Chuti ni si engatinge mi tam zawk hian hre lo niawm taka kan awm mai mai? Hmang loa liam tir hi i ui ve lo em ni? Kan thluak hi hman pun chi a ni a, finna zawnna hnar pawimawh tak, a hmang nasa apiang an fing tih theih tur khawpa ropui hi, engtin nge kan tihpun ang? Chumi ti tur chuan i thluak i sawizawia tlemte i hman khan tam takah a tipung thei a ni.
Kan thluak sawizawi dan tur tips ṭhenkhat:
1) Map ziak chhin rawh le: I pen/ pencil leh paper han inchhawp la, maimitchhing vang vangin i ngaihruatna hmangin in khua/veng han mitthla la, ‘map’ emaw thil dang pawh han ziak chhin phawt la i ṭhenawmte kawtthler leh hmun pawimawh zawng zawng kha han thai chhuak teh. Chumi zawhah chuan i mit han meng la i ngaihruatna nen khan han khaikhin teh le - a hlimawm duh a nia.
2) Thil thar zir chhuah tum rawh: Mahni tui zawng piah lamah thil thar dang zir han tum teh le. Entir nan ṭingṭang perh zir te, ṭawng dang zir te, pangpar khawi dan zir te, inchei te, thawnthu phuah leh a dangte.
3) Kut hman thiam loh lam hman tam zir rawh: Ding khawr i nih chuan vei lam hman tam zir la, vei khawr i nih chuan ding lam hman tam i zir dawn nia. Chu chuan i thluakah hna thawh tirin i ngaihtuahna a sen tir ang. Kawngkhar kalhna i hawn dawn a vei lama i han hawn zauh te khan i inzir a ni.
4) Thluak sawizawina game khelh ching rawh: Heng games te hian an pui tih hi zirchianna in a tilang. Entirnan: Puzzle te, Sudoku, Crossword etc te hi khelh fo a ṭha. Zan rei tak tak thlenga online games khelh erawh a
ṭha ber lem lo.
5) I calculator chawlhtir rawh: Chhiarkawp chawh turah i calculator hmang lovin harsa deuh mah se i thluak hmangin han chhut zawk hlauh la, a harsat deuh leh 2x2, 3x3, 4x4 aṭang te in han chhut phawt la, i ṭangkaipui ngei ka beisei.
6) Lehkhabu chhiar rawh: Hei hi a ṭha khawp mai, lehkhabu chhiar tam na na na chu fing lo an awm lo. Hman ata tun thlenga la tih chhunzawm zel finna hlu chhar-chhuahna a ni. Nikhatah vawi khat tal phek khat tal han chhiar chhin teh.
7) Rualpawl tam rawh: Nitin i mi hmuh apiang biak emaw nuih han tum la i hlim ang; chu chuan i thluakah hna thawkin hriselna kawngah a pui ang che.
8) Ei leh in uluk rawh: Thil pawimawh tak a ni. Thei leh thlai hring tharlam, sa lam chi kan mamawh tawk chiaha ei ṭhin a pawimawh.
9) Mu tam rawh: Ṭhang-tharte tan chuan thil har lo ber a ni ang mahse i mut hnema i thluak i chawlhtir leh si chuan awmze nei lo a ni. Chuvang chuan i ngaihtuahna senna tur i zawn pah a ngai ve reng tho.
10) Insawizawi: Taksa, rilru leh thlarau a lo hrisel zawk nan i taksa i insawizawi ve fo a ngai. Mi hrisel, thluak hrisel nih i duh chuan han inla-fit rawh le.
Ka han tarlan ho khi kan nitin zing thawh chhuah pui theih nghal tur chi thil harsa lem lo a ni. I thluak lo tichakin i finna lo tihpun tum la. Thluak chakna damdawi ei tur zawnga phe phe lo tur leh "Use your brain’’ tih ngai lo turin han ti ve chhin teh le.
- Lalduhawmi
Department of Psychology, Mizoram University