CHHUNGKAW ṬHA I DIN ANG U
Chhungkaw chungchang hi a hma pawhin ka lo ziak tawh a, mi dangte pawhin an ziak nual bawk a. Mahse, a pawimawh ka tihna hi a zual zel a, kan ram ka thlir hian tunlai hunah hian a pawimawh lehzual hian ka hria a kan thai ve leh a ni.
Chhungkaw dintu
Chhungkua dintu chu Pathian a ni a, mipa amah chauha awm chu ṭha ti lovin kawppui tur a siamsak (Gen.2:18-24). Khawvel mithiamte emaw, scientist-te'na an din a ni lo va, amah kan rin Pathian ngeiin a din a ni. A dintu kan Pathian hi a zahawm a, a ropui bawk a; chhungkua hi tih mai maia din chi a nih lohzia a lang. Hmanlai hunah chuan an nu leh pate'n an fapa nupui turte uluk takin an zawnsak ṭhin tih kan hmu a, nu leh pa inbiakremna thlapin an innei ṭhin.
Tunlai hunah erawh khang thilte kha ṭhing kan ti tawh a, ṭhalaite'n mahni duh zawng ngei neih an duh a, chutiang chuan kan kalpui ta zel bawk a ni. Tunlai huna an inneihna tlangpuiah chuan chhungkaw chanchin emaw inchhûtsak leh uluk taka zawn pawh a ni ta lo va, social media aṭangtea inchharin, khawi lai laiah emaw intawng bawkin an innei chawt zel a nih hi maw. Ti fuh fe fe an awm laiin, tifuh lo fe fe pawh an awm nawk bawk. A pawimawh ber chu, a dintu hi Pathian a ni tih hriat reng hi a ni. Dam chhung daih tur, mahni mimal, chhungkua, khawtlang leh ram thlenga nghawng thei a nih avang hian inneihna hi uluk hle a ngai.
Nupa inpumkhatna a pawimawh
Tunlaiah hian nupa induh taka innei nia lang si, inpumkhat ta si lo hi an tam hle mai a. Khum khatah pawha mu dun hlei thei lo hi engzat tak awm ang i maw? Hmanlaia kan pi pute hunah kha an hriatnate a la tlem a, hmeichhia hnuaichhiahna a la sang em em. 'Hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo' tihte kha an lo sawi duh dan a ni ṭhin a. Tunlaiah chuan khangte kha kan kal pel tawh hle a, chutih laia hmanlai ang maia nupa la awm tlat pawh an la awm mai thei.
Hmeichhe chak lo zawkte diriama kutthlak a, inhrosa ṭhin pa engzat nge awm ang? Hmeichhia, mahni pasalte zah hauhlo leh in chhungah pawh inti thu tlat maite hi engzat nge la awm ang le? Hengte avang hian nupa inpumkhat a harsa ṭhin a, nupa inpumkhat lo leh inhauh rengna chhungkuaah chuan naupangte an him lo va, naupang ṭha taka chhuak pawh an tam lo bawk. Khawvela sualna kan tih, tualthah, ruihhlo ngawlveina, pawngsual, inrîkrâpna, rûkrûk leh sualna chi hrang hrang lo chhuahna pawh hi chhungkaw ṭha lovin a nghawng a ni tlangpui. Kan ramah pawh naupang, ṭhalai chhungkaw enkawlna ṭha hmu lo, ruihhlo ngai, KS leh khawlaia vâk mai mai an tam hle a nih hi. Hei hi a bul chu chhungkua a ni.
Nula tlangvalte hian nupui pasal an inneih hma hian chhungkaw ṭha, Kristian chhungkua din turin hma an lak a ṭul a. Fate enkawl dan tur te, an châwm dan turte engkim an lo ruahman lawk a pawimawh hle . Chhungkaw awmzia pawh man lo va, hmel induhna leh tisa châkna avanga inneih ngawtte hi a fuh lo tak zet a. Hei hian chhungkaw kehchhia leh ṭha lo a hring chhuak tam ṭhin. Fate hriat laia mahni nupui pasal insawisel te, inhauh te, kut inthlakte hi nu leh pa tan mai ni lo, fate tan hian a pawi thui em em a ni. Matthew Henry-a chuan, "Hmeichhia hi mipa chunga a awm loh nan mipa lu aṭanga siam a ni lo va, mipa hnuaichhiahin a awm loh nan mipa ke aṭanga siam a ni hek lo. Mipain a sirah hmangaih leh duat taka a kuah turin a nâkruh aṭanga siam a ni," a lo ti a. Nupa inpumkhat lohnaah chuan fate an mangan ga, chawlhna an hmu lo va, rilru hahna, zahna neiin an nih tur ang pawh an ni pha lo ṭhin. Fate tana chawlhna leh hahdamna chu chhungkua a ni. Naupangte hian he khawvelah kan chhungkua bak hawna tur, hahdamna tur dang an nei lo.
Fate nena inpumkhatna ṭha siam
Nu leh pate hi kan faten’n roreltu ang maiin min hmu duh hle a, a bikin pate hi kan fate'n roreltu (ruler) ang mai hian min hmu duh zual. Fate nena ṭhian anga inenna (friendly relationship) kan neih a pawimawh ta hle mai. Tun hma chuan roreltu ngawt anga min hmuh pawh kha a hun lai chuan a ṭha a ni thei a; mahse, tunlai khawvel lo changkang zelah hian fate nena inkungkaihna, inzawmna ṭha siam hi a pawimawh ta em em a ni.
Mi thiamte chuan, "A tir tê aṭanga fate nena inpumkhatna ṭha hi siam a nih loh chuan kum 16 an tlin hnu lamah chuan a harsa tawh," an ti. An naupan lai chuan thunun thei mah ila, an rilru kan hmin si loh chuan an puitlin hunah kan thunun theih loh hun a thleng thuai mai. Tunah chuan internet, social media, mobile phone khawvelah kan cheng tawh a, naupangte hriatnate hi a ṭhangharh hma ta em em mai a. Nu leh pate hi min fin khalh tawh emaw tih tur a ni tawh a. Chuvang chuan, kan fate hi a hunah chuan kan zilh ang a, ṭhian angin kan kâwm bawk ang a; kan inkarah inṭhianna ṭha kan siam thiam a ṭul ta tak zet a ni.
Psychologist-te ngaihdanah chuan naupan lai aṭanga min enkawltute hmel (hlim/lungngai/thinur) leh aw (voice) inkhawl khawm hian naupangte'n an puitlin huna mi dangte an hmuh dan pawh a hril an ti. Tualthah, insawisak leh khawvela sualna rapthlak tak tak kan hriat ṭhinte pawh hi naupan lai aṭanga enkawltute aṭanga an zir a ni fo. Psychologist lar tak Sigmun Freud-a phei chuan, "Pathian kan mitthla dan hi nausen kan nih lai aṭanga kan pate kan hmuh dan ang ang hi a ni mai," a lo ti a. Chuvangin, nu leh pate hian kan fateah ṭawngkam bawlhhlawh leh ânchhiate kan lawh fo chuan khawtlang leh ram tana mi hnawksak kan siam chhuak a ni mai.
Chhung inkhawm leh inkawmhona
Kan ramah hian chhung inkhawm nei ngai lo hi a chanve aia tlem zawk an nih hial a rinawm. Chhung inkhawm neih ṭhat hi tunlaiah a pawimawh tak zet. Kan fate pawhin engkim an sawi ve theihna tura inkawmhona neih ṭhin hi a va pawimawh em! Chhung inkhawm kan neihah khan sharing-te neih ho va, titi ho ṭhinte hi a ṭul ta hle. Kan fate laka kan inhawn a, naupangte pawhin an duh zawngte an sawi ngam a ṭul a, nu leh pa pawh min duhkhawp lohnaah min sawisel ngam se, insiamṭhat nan hmang bawk ila. Tichuan, chhungkaw inpumkhat leh inṭhianna kan siam ṭha thei dawn a; chu chu tunlai khawvelah kan mamawh a ni. Fate aw ngaithla hman lo khawpa nu leh pa buai kan ni em? Fate aw ngaithla duh lovin kan inkhârkhip em, tihte hi in enfiah nan a va pawimawh em! Khawtlang, kohhran leh eizawnaah kan buai a ni thei e, mahse, chhungkaw ngaihsak hman lo khawpa buai hi pumpelh kan tum a pawimawh.
Nupa inṭhenna tam lutuk hi
Tuna kan Chief Minister-in a sawi angin, India ram state-a nupa inṭhenna tam ber kan ni hi a zahthlakin a Kristian ram tih chi loh hle mai. Ṭhalaite'n inneihna kan uluk lo lutuk a, chhungkaw awmzia leh a tum pawh zir hmasa lem lovin nupui pasal kan innei ngawt a. Inneihna ropui takin leh senso hautak thei ang berin kan buatsaih a, a hnu lawkah kan inṭhen leh a. Pathian kan zah lo va, kan thutiam lah kan zah hek lo; hei hi Pathian pawisawina lian tak a ni. Fate kan tifahrah a, enkawltu nei mumal lovin an vâk an vâk a; ruihhlo ngai, mipat hmeichhiatna a hun hmaa hmang khawlo, rukruk, tualthah a pung zel a nih hi.
Kan ramah hian nupa inṭhenna kan tihtlem a ṭul a, chhungkaw ṭha din tura ṭan kan lak a ṭul bawk. Chhungkua a nawm loh chuan a nihna takah chuan engmah hi a nuam tak tak thei lo. Chuvangin, Pathianin chhungkua min dinsak hi zah ila, uluk ila, chhungkaw ṭha leh nuam siam turin ṭan ila thar teh ang u.
- Reuben Lalnunthara Hnamte