Kan mamawh – tui luankawr ṭha

May ni 28, 2024 (Thawhlehni)-ah Cyclone Remal-in kan ramah ruah tam tak a rawn thlen a. Nilêng zankhuaa khua a chèn avangin ni khat thil thu lekah leimin tam tak kan tuar a. Nunna hlu tak tak kan chân a, in leh lo a chhia a, tui l^k chhuahna a chhe bawk a. Khua leh khua, veng leh veng inkalpawh hleithei lovin kan awm a, current kan nei ṭha lo a, inbiakpawhna a ṭha lo nghal vek bawk. He ni khat thil thua kan chan zozai hi a man a tam lutuk.

He thlichhia laka kan him theih nan sorkarin ni hnih chawlh a puang a. Sikul pakhat, a bula thing tluin sikul a delh leh a bul hnai min han hmuh phei chuan, 'ta se' tia ngaihtuah chungin, he chawlh puan avanga chhiatna lian tham thleng lo hi a hlu tak zet a. Sorkar laipui hian nasa taka ṭan a lak avangin, khawchin hmanga thuchhuahte hi tun hma zawng aiin a dik a. Ni 2/3 chhung ang chin phei hi kar khat leh a aia tam lo puan lâwk aiin khawchin hi a dik zawk a. Kan ngaih pawimawh deuh deuh a, kan lo inhmakhua zel hian harsatna tam tak lakah kan inveng thei dawn a ni.

Hmun hrang hrang dinhmun han fan kual leh thlalak aṭangin, heng chhiatna kan tawh tam taka inang tlang tak awm chu–tui luankawr ṭha lo a ni. In sakna hmun him lo te, leivûng dâwl ṭhat lote leh leilung ziarângin a zir loh vanga thleng a awm bawk. In hmun lei dawn leh in sak hma hian leilung lam zirmi geologist-te râwn tam thei ila chu a hnua chhiatna leh harsatna dang kan tawh theih tam tak lakah kan him thei ang.

Tui hi a mak a, a hlu, a tel lo chuan kan awm thei lo. Mahse, leilung chhiatna kan tawh tam ber hi tui kaihhnawih a ni thung. Tuilian avangin harsatna kan tâwk a, ruah a sûr tlemin kan buai a, a sûr tam lahin kan buai tho a. Kan mamawh, buaipui tham ni thei si chu, ruahtui kan lo dawnsawn dan a pawimawh tihna a ni. Kan in leh lo, hmunhmate'n a zir phawt chuan ruahtui khawl a ṭha. Kan theih ang chin chinah heti lam hi ngai pawimawh ila, tih dan kawng a awm zel mai. Chhungkaw tin hi han inbih chiang ila, kan duh lam chu kan lo nei thei zel a nih hi. Sorkar lam pawh a ni tho mai, sum leh pai hi indaih tâwk tak tak a awm thei lo nâ a, hmalak a duhna lam kawngah chuan hnathawh a ṭhuanawp chuang lo a nih hi.

Aizawl chauh a ni lo a, khawpui leh thingtlang khaw tinin kan mamawh vek chu tui luankawr ṭha a ni. Tui luankawr ṭha han tih hian, mual dunga chenna in leh ram ruak pawh a ni thei, a theih chin chinah kawrpui leh khuavâng ri awm sa kawr pawh tur ngeiin tui luankawr nei ila. Hmun awih deuh hlek a nih phei chuan kawr hi a chhawr dawhin siam ni thei se. Hei hian tui luang a timuang thei dawn a, kawr kam hawrh, luang ral leh min a veng thei ang.

Chhungkaw tin hian tui luankawr ṭha tak neih vek ni se. Sorkar hmalaknain, chhungkaw tinin an pawh theih tur remchang, kawr leh kawrpuite pawh siam se la. Kawr tê leh lian, inpawh vek (drainage system) siam dan ruangâm siamin, mual tin, tlangdung tinah hmalak ni se. In sa thar reng rengin tui luankawr an siam ngei ngeina tur dan awm sa tichakin, a siam lo chu na takin hrem se la. Chhungkaw tinte'n kawr kan neih leh neih loh enfiahin, uluk takin survey neih ni se la. Hetiang taka hma kan lak theih nan sorkarna chelhtu te, kan dan siamtute'n 'Mizoram Drainage System Control & Management Regulations' tih ang chi han pass thei se la. Kan khawpui, kan ram–chhan tlak a la awm.

Tui luankawr ṭha kan neih nana duhthusam hi kan khawpui, kan ram him nan a ni. Leimin vanga nunna kan chàn zozai te, in leh lo, ram kan hloh nasa takte hian min ko eih se. 'India rama leimin thlen tamna ber Mizoram hi, an inenkawlna leh an hmathlir, an thuawihna avangin leimin thleng thei si, leimin avanga harsatna tuar tlem an ni ta,’ min tih theih nan mi tinin mawh kan phur a. Mi dangte ṭanpui tura inpeih reng hnam kan ni bawk a, mite harsatna thlentu kan nih loh nan tui luankawr ṭha la nei lote'n siam nan hma i la ṭan ang u hmiang; a la tlai lo. Cheng hnih khat, nuai thleng pawh kan lo sêng mai thei; mahse, kan in leh lo nuai za chuang man, nunna hlu tak–a man chhiar sen rual lohte himna atan chuan insenso manhla a ni ang. Heng kan unaute tawrhna hi han en ila, chhe vek tawh tungding ṭha leh tur chuan senso a sang dawn lutuk. Inven nan insenso i hreh lo ang u. Hei hi leilung chhiatna laka him nan leh hriselna thuah pawh thu dik a ni.

- Dr Laldinpuia,

Mizoram University