Written by
- Rempuia R. Lutmang

THUHMAHRUAI

Tun ṭum chu a tak tel loin “thuhmahruai” chauh. Kum 1921 chhuak “Duhlian Zir Tirh Bu”-ah chuan “THU HMA HRUAI” tih an hmang a, hei hi Zosap siam a ni; Zosaphluia leh Sadia Sap a ni ber awm e, a rualin an buaipui dun tihna erawh ni loin. Kum 1937 chhuak, Chhawntluanga buatsaih “Kelkang Hlimpui” tihah “Kohhran Thuhmahruai” tih a chuang a; Mizo history bu hmasa ber nia sawi Rev. Liangkhaia lehkhabu "Mizo Chanchin" kum 1938 chhuakah “THUHMAHRUAI” tho; Pastor Challiana ziah “Hmasang Mizo Awmdan” chhut thumnaah, kum 1949-a ziahah pawh “THUHMAHRUAI” bawk. 

L R Sailo ziah “Awithangpa Zai” kum 1953 chhuakah “THUHMAHRUAI” a inti a; kum 1957 chhuak, Lal Mama lehkhabu “Mizo Titi”-ah “THUHMAHRUAI” tih tho; R. Vanlawma lehkhabu “Ka Ram leh Kei”1965chhuakah “THUHMA”; JF Laldailoa lehlin “Hamlet’-ah “THU HMAHRUAI” tih a ni ve leh. 

Zosap pahnih sulhnuah hian a inzawm loin ‘thu hma hruai’ tih a ni a; Mizopain lehkhabu an han ziak ve a, a inzawm vekin “thuhmahruai” an ti ta ber a. Chumi rual chuan mi ṭhenkhatin “thuhma” tiin a tawi deuh zawkin an hmang tho kan ti thei ang. JFa hian “Hamlet”-ah hian “thu hmahruai” tiin a hmang a, a hman dan anga hmang ve dang awm tak maw! Amah taka pawh hian heti reng hi chuan a hmang chuang lo, a dictionary-ah chuan ‘thuhmahruai’ a ti leh nulh tho.

A ‘thuhmahruai’ lamah kal zel ang. “Thuhmahruai” kan han tih hi a mal mala pawh hran chuan thumal pathum, awmze nei hrang ṭhiau a ni a. “Thu” chu noun, “hma” pawh noun, “hruai” chu transitive verb a ni. Grammar zungzam lam kan sawi zui lo ang, ka thiam loh bakah in chhiar peih tak tak lo.

“Hma” leh “hruai” bik hi lo en hmasa ta ila. Hei hi thumal pahnih ni mah se Mizo grammar danah chuan kan ziah zawm zel ṭhin. “Hruai” ni kher lo, verb thumal dang nen pawh kan ziah zawm tho. Hetiang hian: hmakhalh, hmatawng, hmasial, hmatheh, hmathlak, hmathlir, adt. A zavai hian noun (hma) leh verb inkawp vek a ni. A ṭawngkam lo pian chhuah dan chu hetiang deuh hi a ni thei mai awm mang e:
Hma lam tawngtu kha “hmatáwng”
(Mahni) hma lam (kawng chauh) sialtu kha “mahni hmasial”
Hma lama thlak (dah) chu “hmathlak”
Hma lam thlirna (rilru, suangtuahna) chu “hmathlir”
Hma lama theh chu “hmatheh” (“Ani hi theh chhuah berah an neih” tiha “theh” ang hian, kuta theh tak tak ni loin)

Ṭawngkamah chuan “Nang hma han táwng teh” kan inti a; an lo duh chuan “hma an táwng” a, chu chu “hmatáwng” chu a lo ni ta mai a ni. Chutiang tho chuan “Nang hma han hruai teh” kan intih pawhin “hmahruai” a lo ni ve leh mai. 

“Hmahruai” kan tih hnu hian noun thumal a ni a, hetianga thumal pakhat aia tam kan belhbawm hnu hian noun ni tawh tho mah se, Mizo grammar danah chuan “tu” belhin noun-ah tho kan la hman chhunzawm zel thei; “hmahruaitu, hmatawngtu” te kan ti thei a, kan ti ṭhin. Noun thumal ni sa ve reng, thumal belhbawm ni lem loah hi chuan “tu” kan belh chawt ngai chiah lo. Noun thumal ni sa chu eng nge ni ang? Lehkhabu, thu, mipui, mihring, adt. a tam mai. Hetiangah hi chuan “tu” kan belh ngai lo a ni awm e. Amaherawhchu, thumal kan belhbawm chawp ṭhenkhat, noun-a kan hmanah erawh hi chuan “tu” kan belh thei, chu chu Mizo grammar kalhmang a ni. 

Hetianga “hmahruai” kan ziah zawm avang hian eng ṭawngkamah pawh ziah zawm vek tur tihna a ni lo. Kan pi leh pu, mi thiam tak takte’n “noun a nih ṭuma ziah zawm, noun leh verb hna a thawha ziah zawm loh” an tih ang kha a awm zel ṭhin. “Ka hma hruai ang che” tiin “hma” chu noun, “hruai” chu verb-ah, kan belhbawm hmaa a nihna ang anga hman a ṭul chang a awm. Chumi ṭawngkam aṭang chuan “Ka hma hruaitu chu Lalpa a ni,” tih tein ziah zawm loh hun chu a awm ṭeuh thei bawk. Thumal belhbawm tiin kan sawi zo chauh si a, a mala hman hran hun, a inzawm loh hun a awm leh si lohte chuan thumal belhbawm a ni thei nang, ti rawh u maw?

“Hmatawng” letling thawk a awm a. A lak tlak deuhin hnu an dal ṭhin a, chu chu “hnudal” an ti. Leido khua nei tan chuan mi nazawng hi hnudala hman ngawt chi an ni lo, pasalṭha tih mi deuh a ni. “Hnu” pawh hi hetiang hian thumal dang nen belhbawmin thumal hran kan siam bawk ṭhin: hnudo, hnuchhawn, hnufual, hnufum, hnuvai, adt. 

“Hmahruai” tih leh noun thumal dang kan hman chuan hetiang hian kan ziak a, “Ṭam hmahruai, chhiatna hmahruai, ruah hmahruai” te kan ti. “Thu hmahruai” tih erawh hi chu chutiang chuan kan hmang ve ngai lo a, a awmzia a dang. A nihna takah chuan “Ṭam hmahruai” tih te ang kha ni loin, “thuhmahruai” han tiha chu “thuhma” tihna mai chauh a ni. “Ṭam hmahruai” te chu “Ṭamhma” a nih ve miah loh hi ti rawh u? A inang hauh lo a nia.

“Thuhma” ang deuh tho hian “thuhnu” tih a awm bawk a; hei pawh hi awmze nei bik ṭawngkam tho a ni. “Thuhnu” kan tih chuan nakina thil lo la thleng thei sawina a ni a, “Thu hnu dawn lek loa ṭawng ching suh” kan tih chuan nakina kan thu sawiina a nghawng theih thil emaw, thil dang lo thleng thei emaw dawn lo leka mahni ngaih dan aupui piap piap mai ṭhat lohzia kan sawina a ni.

A nih chuan, “thuhma” chu kan hmanna azirin ziah zawm chi a ni chiang mai a; “hmahruai” tih pawh ziah zawm chi tho a lo ni leh a. A pahniha belhbawm hi ni se ziah zawm vek tur tih chu a chiang thei mai a. Mahse, hemi thumal belhbawm sa pahnih belhbawm lehchhawng hi “thuhmahruai” kan tiha hi a ni chiah lo; “thuhma” nen a inang reng. Ziah leh chhiar thiam hnua phuah a ni ang. 

Thu chu kan sawi a, kan ziak bawk ṭhin. Heng thu hian “hmahruai” emaw, “hnudal” emaw a nei ngai lo a; chu vang chuan “thu hmahruai” leh “thu hnudal” chu, a nihna takah chuan a awm hran lo. Thu kan sawia kan ziah hian a bul ṭanna a awm a, a tlipna a awm leh mai chauh; a hmahruai emaw, a hmatawng emaw a awm hran lo. A bul ṭanna chu “thu hmahruai” kan ti ngai lo a, a tlipna lah “thu hnudal” a ni hek lo. Sapina “prologue” an tihte pawh hi a bul ṭanna a ni mai a, “epilogue” lah tlipna mai a ni bawk. “Thuhmahruai” kan tih erawh chuan lehkhabu iloa a bul ṭanna pawh ni lo, a bu chhung bul ṭanna awm hma hauha a ziaktu emaw, mi dang tute emawin an duh zawng leh ziah lan ṭul nia an hriat an tar lan sawina a ni. Lehkhabua hman chi a ni deuh ber. Lehkhabua kan hman ṭhan hnuah a awmze pawh fan deuhin thil dangah a hmehbel leh chawt chawt theih ṭum a awm chauh zawk.

Han en mai chuan eng thu pawha a hma han hruaitu sawina a ang hle. “Thu hmahruai” tia “noun phrase”-a hman mai theih pawh a ang a, tih luih ṭalh chuan theih pawh a theih mai reng ang. Amaherawhchu, Mizo grammar danah chuan “thu hmahruai” tia “noun phrase”-a hmang loin “thuhmahruai” tiin “common noun”-ah kan hmang. Hetiang eng emaw bik lo awm zauh ṭhin hi zir chian peih a ṭha viau, a nih loh chuan a thumal anpui dang nena teh duah duah a awl si a, pa remhre lo thing bul bawk bei an sawi ang maiin mahni tawkin kan inchai hah chiam thei a ni.

“Leirawhchan kan tih chuan thirrawhlin tih tur em ni?” tih te, “Tuichhunchhuah a nih chuan rangkachaklaihchhuah tih tur a ni ang maw?” tih te hi a valid lo a; “Ruah hmahruai pawh a awm chuan thu hmahruai pawh a awm ang chu, thu hmahruai tia ziah a dik ber” han tih mai te pawh thil nih duh hmel deuh niin a lang thei zel. Kan ṭawngkam hman dan han en ila, tu pa thu sawiah mah “a hmatawng” leh “a hnudal” a awm ngai lo a; bul ṭanna leh tlipna a awm mai chauh ṭhin. Chu vang chuan, “thuhmahruai” kan tih chuan lehkhabua a thu inṭanna pawh awm hma hauha eng emaw an ziah ṭhin, Sapin “preface” an tih ang chi sawina mai a ni a, a inzawm hi ziah ṭhin dan a ni a, a dik theih lohna lai zawnga buai leh mai zel loin a dik theihna lai hmuh tum ṭhin ang u.
A tawi deuh zawnga sawina kan ti thei ang chu, “thuhma” tih kha a awm a. A dik zawk zawng loin, “thuhmahruai” tih emaw, “thuhma” tih emaw hi mahni duh zawk zawk hman mai tur a ni. Khati khan thuhmahruai chu duh tawk ta mai ila, a bu chhung thu tur buaipui ṭan ang ule.