Duh Duh Sawi
Democracy ram, duh duh sawi thianna ni lo, duh duh sawi theihna Mizorama kan han awm hi chu a vanneihthlak teh e. Keini ang duangte hian sawrkar hi ka sawsel e, thurawn ka pe e, te hi kan han ti ve khanglang hi chu a ropui teh e. Idi Amina angin, "Freedom of Speech chu ka tiam thei che u a, Freedom of After Speech chu ka tiam thei lo che u," min la tih ve hrih loh vang mai mai hian, duh duh hian kan la pâwt ve mai mai a nih hi.
Pathian thu emaw, sawrkar emaw, kohhran leh khawtlang thil te, pawl leh mimal thute hi sawi theihna hmun chi hrang hrangah a duh duhin kan duh duh kan sawi a. A bik takin chanchinbu lamah hian; a ṭhenin science lam thil ropui tak tak an ziak a, a ṭhenin history ngaihnawm tak tak, a thenin khawvel leh sawrkar hrang hrang leh ram hrang hrang kalphung leh awm dan bengvarthlak tak tak an ziak a. A ṭhenin Pathian thu ril tak tak leh Bible-ah pawh kan hmuh phak loh, min tivar thei thu ropui tak tak an ziak bawk a. Mizo-in Mizo hi Mizo ṭawng min zirtir tawk an awm bawk a. Thuril ṭha pui pui leh zirtirna leh kaihhruaina ṭha tak tak ziak an awm bawk. Mite zir tamna leh chhiar tamna, an ziah taimakna zara hlawkna chu keini’n a thlawnin kan lo tel ta hlauh ṭhin a ni.
Chutiang karah chuan keini ang, level hniam lampang pawh hian kan phak ang tawka kan rilru vei zawng, thu local deuh deuh chu, zah nachang pawh hre loin, uar deuh deuhin kan lo aupui ve bawk a. A chhuahtu lam lah chuan, nang chu i ball a mawl em mai ti bik lo chuan an lo tilang ve mai bawk a. Tu tute emaw chuan a rukin min lo nuihzat viauin, min lo ngeiin min lo haw viau mai thei bawk.
Idi Amina'n a duh loh zawng deuh sawia general-te chu kawngka an chhuah ruala hnung lam aṭanga a kap hlum ṭhin anga hmaichhan leh ualau taka khak fawktu kan la tawn loh vang chauha mualpho lova la himdam hram hram kan nih hmel.
Duh duh sawi theihna zalenna chu kan nei e. Mahse, kan sawi chhan leh kan sawi chhanate dinhmuna indah thiam hmasak phawt hian eng thilah pawh, eng thu-ah pawh, tu chungah pawh kan thu sawi dan ki hi chu thlak a ṭul thin awm mange ka ti ṭhin.
1. Sawrkar sawisel: Right to Freedom of Speech kan hriat larna leh kan ṭan chhan, kan changchawina ber chu sawrkar sawselnaah hian a ni ber a. Tu party sawrkar pawh ni se, kan ram sawrkar angte hi chu na tak tak leh diriam tak taka sawisel bâwih bâwih hi a ṭul em aw ka ti ṭhin. Sawrkar kan tih hi thirtum tlang lianpui emaw, khawl ropui, mak leh danglam tak emaw, duh duh her chhuahna khawl emaw, Pathian ang deuh roh emaw kha a ni lo va. Kan kawmthlang kawmchhakpa, kan veng ṭhenawmpa, kan khawpa, kan mihringpui, kan Mizopui tho kha an ni. Thlan tlin an nih rual rual khan thil danglam tak an ni nghal ngawt thei lo va, thil ṭha zawng zawng chu tih duh hle mah se la, an ti nghal zung zung thei bik lo a ni tih hriatthiampui vete hi a ṭha hle. An danglamna chu, thlan tlin an nih rual khan an kutah thuneihna leh thil tih theihna a awm alawm, kan ti mai thei. Chu thuneihna tak chu hman fimkhur a ngai ta em em si a ni.
Chumi bakah, sawrkar leh department-te hian dan hnuaiah kalphung awmze nei fel tak a nei kual chhawng duah tihte hi hriatpui ila. Tun sawrkar hi chu an sawrkar tirh khan Chief Minister berin mipui tana awlsam zawng zela kal tur kha a ti a. Mahse, sawrkar kalphung leh dan zawng zawng kha chu tihdanglama kal kân nghal vek ngawt theih a ni bik lo vang. Department bungraw hlui leh khawl leh thirchhia vel, eng atan mah ni tawh lo, anmahni pawhin hnawk an tih em em pawh dan anga tiral tur chuan a kuma kum têl a duh ṭhin hi. Duh duha tihral ngawt theih a ni lo. Tin, thil ṭha tih tur chu a len poh leh a kalkawng a thui tihte pawh hi hria ila. Thil chu engtin nge a kal kual mek, eng mutàn nge awm tih pawh hre ve lo hian kan thil hmuh duh leh kan hriat duh chu kan hmanhmawh lutuk vang hian sawrkar hi kan dem leh vak mai ṭhin niin a lang. Ṭhenkhatte phei chu kan duhâm leh hmasial luat vangte pawh a ni ang.
Ṭhenkhatte phei hi chuan thil ṭha leh sawrkar ṭha leh chak kan duh vang pawh niin a lang lo. Sawrkar chu tihmualpho leh diriam kan châk ve hrim hrim niin a hriat. Tih sual nei se tih chânin kan châng a. Ṭawngkam na tak tak leh kan thiam dan bera ṭawngkam dêngkhâwng tak takin sawrkar kan bei ṭhin. Mi ram kal dan ṭha leh ṭha lo te, mi ram hruaitu thil tih dan ṭha leh ṭha lote hi kan dap khawm a, sawrkar ṭha leh ṭha lo ṭawng danga an sawinate hi kan han fawm khawm vel a, chutiang hmang chuan keimahni sawrkar ngei chu kan elsên ta ṭhin nite hian a hriat ṭhin. Hetianga, keimahni mimal duhthusam thil ṭha nia kan hriat zawng zawng dap khawm a, mahni pawhin kan tlin hauh loh tur hmanga a chhe thei bera intih hian thil ṭha a thlen lo vang. A chhan chu, sawrkar kan tih ber hi eng dang ni lovin, kan mihringpuite tho kha an ni a. Rilru na thei, thinur thei, tlawmngaiha la ve thei tho, buai, chau leh hah ve thei tho an ni tihte hi hriat ve fo a ṭha a ni.
Mihring ve tho, thuneihna nei si an nih avang hian sawrkar chu tisual thei, ti dik lo thei, rilru ṭha lo pu thei, a nachang hre lo thei, ngaihsak lo thei a nih ve tlat avangin sawrkar che zia chu kan thlithlai reng ang a, kan vengin kan sawisel ang a, kan finchhuah tur chu a ni ngei e. Chu chu democracy rama mipuite dikna leh chanvo tih tur chu a ni. Amaherawhchu, thil ṭha kan hriat zawng zawng fawm khawm a, thil ṭha lo zawng zawng dap chhuak a, mahni pawhin kan tlin miah loh tur hmanga sawrkar vawm ngheng ngheng hi chu a ṭha ber lo. Hetiang mite hi chu an mimal nun, chhungkua, khawtlang, kohhran leh pawl, sawrkarah pawh thil ṭha hlang duh leh thil ṭha hlir ti ṭhin leh ti thei chu an ni bik hauh lo ang.
Kan ram hruaitute tihsual fona leh mualpho fona (anmahni pawhin hreawm an tih leh em em ṭhinna?) chu, keimahni, an Mizopuite zinga pamham leh hmasial, duham, mi rilru khawlote leh hnam dang, kan ram tana pawisak nei lo, pawisa chiah pathiantute’n thiam taka an thlêm thlûk vang a ni duh ṭhin. Tu party sawrkar pawh ni se, keini ram ang leh kan society-a roreltute hi chuan theihtawpa thil ṭha tih hi an duhin an tum ṭheuh ang tih ring ila. Nimahsela, mihring tu pawh hian kan duh ang thlap thlap leh mi dang duh ang zar zar hian thil ṭha kan ti vek thei lo a ni tih hriain, sawrkar sawisel dan tawk leh beisei dan tawk i hrethiam ang u.
2. Kohhran, khawtlang leh pawl sawisel: Kohhran, khawtlang leh pawl sawisel ching ṭhintute hi a chhunga awm ṭha ve duh tak tak lo, ṭhahnemngai ve miah lo, a boruak pawh hre tak tak lo, eng angin nge hma an lak a, eng angin nge hmalak an tum, eng harsatna nge awm tih pawh hre ve tak tak lo. Rilru piansual avanga sawisel nuam ti ve mai mai kan ni duh châwk. Hetiang mi hi chu eng thilah mah leh eng pawlah mah kan hman tlak tak tak ngai lo bawk.
3. Pathian thu sawi: Thlarau lam leh tisa lama hamṭhatna kan dawn lai emaw, kan awmna pawl emaw, hlawh neia min ruaitute mitmei ven vang emawte hian min ngaithlatute lam dinhmun dâwn miah lo hian eng eng platform emaw aṭang hian Pathian thute hi kan han aupui chiam ṭhin a. Mahni leh chhungkuain tisa lama malsawmna kan chan lai, min timangangtu awm lova kan hlim tlan lai, kan hriselna pawh a ṭhat viau laite hi chuan, 'Lawm rawh u, lawm fo rawh u, engkimah lawmthu sawi tawh u' han tih piap piap maite chu awl tak leh nuam tak a ni. Mahse, englai pawhin mi zawng zawng dinhmun hi kan inang vek si lo va. Harsatna leh manganna nasa tak, lungngaihna leh vanduaina, hlawhchhamna leh beidawnna te, mualphona nasa tak tawn lai te, thinurna leh lungawi lohna nasa tak neih laite leh, hrisel lohna tinrengte’n min tlakbuak lai hi chuan engkima lawmthu sawi hi a har ṭhin asin. A sawitute ngei pawhin chutiang dinhmuna an din chang chuan harsa an ti ve ngei ang.
Nasa taka nêkchêpna leh nêksâwrna, elrêlna leh dâwta beih rawn nih lai te, thinurna nasa tak neih laite hi chuan engkim hi kan tana ṭha tura Pathian ruat a ni a, lawm taka tawrh zel tur intih khum ngawtte hi chuan beng a fah lo a ni. Chuvangin, chutiang lam thu kan sawi a nih pawhin, harsatna tawk tam tak an awm a ni tih hriain, mite dinhmun thlir chungin, 'Nimahsela... chutiang dinhmuna han din hi chuan a harsain a manganthlak ṭhin a ni,' tih nachangte hi hre ṭhin ila, mite thinlung kan hmin thei zawk deuh ngei ang.
4. Mi dang zilh: Humsual daite emaw, setana buma awm mekte emaw hnena kan zilhna thute hi fimkhur a ngai khawp mai. Mahni dinhmun nuam, fel fihlim nihna aṭanga teh ringawt lovin, an dinhmun hrethiam taka ṭawng a ngai a ni. Kal ta Rev. Chanchinmawia, Bawngkawn-in a hun hnuhnung lama a thusawi pakhat ka hriat reng chu, “Kan hrilh kan hrilh a, a hre reng a, a awih duh lo a, a tilui zel a nih kha. Hreawm tuar rawh se tih ngawt tur a ni lo. A la hre lo a nih kha. A pawizia hria se hetiangin a awm lo ang,” a ti. Tu pawh hian ṭha taka nun a, thil ṭha tih a, mi ṭha nih kan duh vek. Mahse, kan beng leh rilru chuan hre mah se, keimahniah thil ṭha tih theihna hi a awm lo a ni tihte hi inhriatthiampui ṭhin ang u.
Mite’n thinurna leh rilru natna nasa tak an tawrh lai te, ruahmanna leh thil tum ṭha lo tak an neih laite hian, 'Ti reng reng suh. A ho lutuk. Engah mah ngai suh' pawnlâng taka intih khum puat ringawtte hi thin tiur zualtu mai an ni ṭhin. Mi chan mahni chana inchan thiam apiangte hian fak an hlawh a, thil ṭha an ti thei ṭhin. A lo chhuahna rilru ang zelin kan thu sawi leh ziahte hian mite hnenah awmzia a nei ṭhin.
Duh duh kan sawi thei; duh duh sawi a ṭha kher lo. “I thu-in thiam a chantir che ang a, i thu vêkin thiam loh a chantir ang che.” Matthaia 12:37.
- K Hmingthankaia