Written by
-Dr. C. Lalrampana

A SANG LUA LO MAW?

A KAMKÊUNA

Kan hriat ṭheuh angin mipui sorkar ZPM Ministry hi December 8, 2023 khan lak luh a ni a, kum chanvea upa a ni ve ta mek. ZPM Ministry hian Zoram mipui ṭanghma ngaihtuahin ruahmanna ṭha tak tak a nei a, chung zinga pawimawh tak pakhat chu inrenchemna (austerity measures) a ni. Chuvangin, Ministry hian inrenchemna hi a takin a kalpui tak tak em tih kan thlir dawn a, chumi hmain inrenchem awmzia hi thlir hmasa lawk teh ang.

A AWMZIA

Ram ei leh bar dinhmun ṭhan dan hi capital structure, human resources, natural resources leh ram chhunga sumdawnna kalpui te, sum lak luhna aṭangtea teh a ni. Ei leh bar lama hmasawnna tlahniam hian sorkar kalphung pakhata thil pali a nghawng thei a ni. Economic system tlakhniam chhan ber pakhat chu leiba a ni.

Ram pakhat chuan leiba neitute hnen aṭangin pawisa a pûk a, a capital tihchak tumna nen, chutiang chuan dinhmun nghet tak a awm theih nan a ni. Leiba percentage-in debt-GDP ratio a pelh chuan bankrupt-ah puan a ni thei a, buaina nasa tak a thlen thei bawk. Leiba thunun theih loha senso tihtlem nan sorkarte chuan fimkhur takin hma an la ṭhin.

Sorkar sum hman tlem leh budget deficit tihtlem nan austerity measures kalpui a ni ṭhin. Austerity policy-ah hian chhiah tihsan leh sorkar programme tihtlemte a tel a ni. Austerity measures avang hian social service awm sa a tlahniam thei a, mimal disposable income pawh a tlahniam thei bawk.

SORKAR A INRENCHEM EM?

ZPM Ministry din tirh khan minister grade-4 kawl theih zat tihtlem, lirthei kawl theih zat tihtlem, MLA lirthei thar lei loh, minister tan lirthei thar lei loh, lehkhapuan lehlam hman loh hman ṭangkai, minister zin chhuahnaa official-te inzuitir duah duah loh, etc. te ķha inrenchem nan kalpui a ni a. Zoram mipuiin ṭha kan tiin kan lawm tlang hle a nih kha! Mahse, an kal rei tual tual a, inrenchem ṭul an tileh ta vak lo nge ni ang, June 6, 2024-a Council of Ministers ṭhukhawm khan agenda 10-naah khan, 'Revision of status, honorarium and other entitlements of chairman of various public sector enterprises corporation/board viz. ZIDCO Ltd., MIFCO Ltd., ZOHANDCO Ltd., MAMCO Ltd., and MKVI Board under Commerce & Industries Department, Government of Mizoram' tih chu dahin, sang uchuak takin ZIDCO, MIFCO, ZOHANDCO, MAMCO, MKVI & MYC chairman-te thla tin lawmman chu Rs 8,000 aṭangin Rs 40,000-ah a tipung a, chung chairman-te chu tute nge an nih tarlang teh ang.

ZOHANDCO Chairman: Pu Lalliansawta, ZPM Gen. Hqrs President

ZIDCO Chairman: Pu JK Dawngzuala, ZPM Orgn. South GS

MIFCO Chairman: Pu Lalṭhazuala Royte, ZPM GS

MAMCO Chairman: Pu Isaak Malsawma, ZPM PAC member

MKVI Chairman: Pu C Lalremliana, ZPM Adviser

MYC Chairman: Pu Malsawmzuala Ralte, former ZPM Ṭhalai Hqrs President

MNF Ministry khan heng board chairman-te lawmman atan hian thla tin Rs 8,000 chiah zel a pek laiin Council of Minister Meeting khan Rs 32,000-a tipungin thla tin Rs 40,000 zel ni tawh turin an lawmman a tipung a. Board chairman pangate hlawh punna hi thla khatah 32,000x12 = Rs 3,84,000 lai niin, kum khatah Rs 3,84,000x12 = Rs 46,08,000 lai a tling a; a bin 4 zetin an tipung a ni.

Tun Ministry-ah hian mi thiam, tlawmngai thla tin Re 1 hlawh an awm tih hriat a nih laiin hetiang êm êma sang uchuaka lawmman intihpunsak hi a mak hle a ni. Sorkar hnathawk hlawh 5th, 6th, 7th pay tihpun ṭhin ai pawhin a punna persentage a sang zawk fe lo maw tih chu zawhna pawimawh tak a ni. ZPM party hruaitute hi an lo rethei âwm bik mange aw tia suangtuah vawng vawng theih a ni bawk. Kum 5 sorkar ta se, a senso punna zat tur hi nuai 230+ (vbc. 2.3) lai a tling a, austerity measures chu a hlawhchham chiang hle tihna a ni. MNF Ministry-ah pawh Rs 8,000 leka heng board chairman-te hi an khawsak theih chuan ZPM Ministry-ah pawh khawsak theih ve tho awm tak? Thil mak tak chu a lo ni e.

Heng baka inrenchemna austerity measures hlawhchham lehnate chu Adviser to CM & staff-te hlawh a ni. Adviser to CM leh staff-te hlawh leh hamṭhatna MNF Ministry leh ZPM Ministry-a hman ral khaikhin ila.

MN F– Rs 6,15,392 (nuai 6+) thla tin

Kum 5 atan – Rs 3,69,23,520 (nuai 369+)

ZPM – Rs 15,27,265 (nuai 15+) thla tin

Kum 5 atan – Rs 9,16,35,900 (nuai 916+)

A inthlauhna – Rs 5,47,12,380 (nuai 547+)

Mipui sorkar hi tun ang renga kum 5 a kal meuh chuan Adviser to CM & staff-te atan sawrkar hmasa aia a sen tam zawkna chu a chunga tarlan Rs 5,47,12,380 (nuai 547+) bakah board chairman-te lawmman Rs 2,30,40,000 (nuai 230+), a vaiin nuai 777+ teh meuh a sen belh dawn tihna a ni. Inrenchem policy-ah chuan mipui sorkar hi a hlawhchham chiang hle tih loh theih a ni lo.

A TLANGKAWMNA

Tarlan tak ang khian mipui sorkarah hian thla tin Re 1 hlawh an awm a, an ti ṭha hlea a lan laiin SASCI sum lapse ta te, open tender-a rate sang apiang thlan te, minister zin chhuak zuitu tam sâwt lutuk te, thil hawn, khuallian, etc. tam sâwt lutukte leh thil dang tam tak an sukthlek dan ngun taka thlir hian Ministry hmasate ai khan mipui sorkar hian mipui thawhlawm (chhiah) tlingkhawm hi a suasam nasa zawk dawn a ang ta hle mai. A vengtu tura din Val Upa Council (VUC)-te kha khawi lamah nge an tuan tak? Tang ang maiin an thawm chauhah khan a thâmral dawn ta em ni? Kan CM-in social media platform hrang hranga austerity measures tih thûm deuh dût dût a inhmeh ṭhin tehlul nen, a ṭawng leh a taka a kalpui mek dan a va inpersan ta si ve? Mipui sorkar hian fiscal management a thiam viau dawn emaw tih laiin MNF bekang um kaihthawh hlim ei sualin a pum a na ta viau em ni zawk? An party headquarters hruaitute damdawi leina tur lamah a inchhek muk dawn ta zawk em ni ang? Engpawhnise, Zoram mipuite’n mipui sorkar sukthlek dan hi uluk takin i lo thlir zel phawt mai teh ang u.

- Dr. C. Lalrampana