Written by
Ruatfela Nu

CORONA VIRUS PANDEMIC MALSAWMNA

Thla hmasaah “Hripui len hnua nunphung thar nunpui tlak” tih article kha feedback duhawm tak tak ka dawng a. A bikin inrenchem tumte an ni. Mi pakhat phei chuan ka article a chhiar zawh aṭangin  kuhva khawr a nghei phah tih min rawn hrilh. Kuhva khawr a nghei vanga ni thum chhung leka chhungkaw tangka a save chu Chawlhni tuk sa ṭheh hmui hukna tham a ni a, ka lawmpui takzet. 

Pathian hnenah mite thinlung thlakthleng thei article dang min pe leh turin ka dil hial a. “Hlawhfa leh a ruaitu” tih ka ziak a, a hit viau nain kha kha chu keima irawm chhuak, kum leh khuaa ka thupui sa niin ka hre si a. Ka dil zel a, hei hi min pe leh ta, mi pakhat talin hlawkpui leh se ka ti hle!

Corona virus pandemic hi keimah leh kan chhungkaw tan khawnvar eng tak a ni:  A tir lama ka hlauhzia chu namen a ni lo a, zahthlak zawk khawpin ka hlau a ni. Engmah thawk thei loin TV hmaa chanchinthar en ringawtin thla khat vel zet ka ṭhu a, ka thau tual tual a, ka rilru a cher tial tial thung a. ‘A ni thei lo. Isua hnungzuitu, kristian ka ni a, ka hlauh em em chhan hi thih ka hlauh vang mai mai a ni. Pathian zarah damtein ka awm ang a, ka la thi ve dawn tho tho a, hlauh loh deuh tur a ni’ tiin ka infuih a. News ka en duh ta lo a, lehkhabu ṭha leh Bible ka chhiar a, keyboard ka zir a, fak hla ka tum a, hlauhna ata ka dam ta. 

Lehkhabu ṭha tak tak bu 7 ka chhiar zo a, a ṭhen phei chu ka chhiar nawn a. Favang a lo nih phei chuan kan hna (project) kal lai, Corona virus pandemic vanga kan thawh theih loh chhun­zawmin Mizoram khaw­chhak lam khaw tam takah ka zin chhuak ta hial a ni. 
Ka nuṭa te pali, sawrkar leh kohhran hnuaia (missionary) an hnathawh hlawh, (ka u chu a pension tawh) nghei loh deuhna chauha lungawi vel mai mai ṭhinten, ei leh bara intodelh tuma ṭan an lak mek lai, kuhva leh serthlum an chin tawh chu, Corona virus pandemic vanga hak zauhin taihmak an chhuah lehzual a. Chul te ritin buh an ching a, an in peizawn zel a. Rawngbawlna avanga state danga awm pawh an kep zel a, an fate lehkha zir sang tak tak pawh hnathawh kawr hain ram an riak kumtluan a, khuarei daih chi kuhva leh serthlum an chin baka kum khata seng theih, buh, hmarcha leh thil dang an thar chhuak a, buh hi an vaia thar belhkhawm chu  tin 500 lai a ni. Heng hi khawvel pum huap hripui leng harsatna leh hun khirhin a ṭha zawnga keimah leh kan chhungkua hmasawnna min pek a ni. 

Hma lam hun hriat loh atana inbuatsaihna, taihmakna, tumruhna, tei rei peihna, mahni intodelhna duhnate hi a ṭhen chu kan neihsa a nih rualin, hun thimin enga min hruai luhna a ni tel bawk e. 

Mi tam takin ṭan an lak phah bawk: Ka sumdawnaah thingtlang khaw hla taka unau lehkha thiam ve ve ka ruai a, hripui leng vangin an haw a, an chhungten ring thar zimte an lo vah bakah chul an rih belh a, buh leh sumchang thlai chinga lo lam hna an thawh tluk tluk thu min hrilh a. Chul rih chu a hautak a, mahse Corona virus pandemic nghawng, ei leh bara harsatna a lo thlen hun atana an inbuatsaihna a nih vangin ṭhahnemngai takin an thawk tih ka hre thei a ni. 

Aizawla mi in luah a, lehkha zir paha hlawh tlemte hlawha mi hnuaia inhlawhfak ai chuan, mahni hna ngei ṭhahnemngai taka thawh a, an thawh rah an seng zela an hlimna chu a thuk zawk a ni. 

Pandemic hma chuan nu leh pa, chhungkua inṭhendarha Aizawlah a ṭhenin lehkha an zir a, a ṭhenin inhlawhfa chawpin an chawm kha hmasawnna riakah an ngai a. Mi tihdan lo pawh a ni lo a, a awm ve tho a, eng tik niah emaw, chhungkaw innghah nan, political fitness nen emaw tal sawrkar hna an la hmu ve ang a… tih an beisei vang a ni ber awm e. 

He ngaihdan thawhheng tak hi thingtlang nu leh pa tam tak ngaihdan a ni a. Rethei bakberhin a upa zawkte'n hna an thawk a, an fate zirna an duhsak vangin rethei bakberh bawkin khawpuiah, mi in hnuai luaha rual awt reng rengin an nung bawk a. Nu leh pate beisei ang ngeiin thingtlang mi pawhin lehkha thiam, BA leh MA an zir chhuak ruih ruih a. Mahse mahse khawi nge thiamna kan tih rah chhuak chu? Thiamna nge hlu hma lam hun atana inbuatsaihna nei thei/thiam tura finna? Tute nge mi thiam chu? 

Ka nau (ka hlawhfa rawih ṭhin) te kha mi thiam dik tak an ni. Chutiangin ka vahte leh mi dang tam tak pawh. Hun harsa takah hahdam takin an tih tur an ti a. Zahawm takin mihring ngaihtuah phak baka hun khirh lo thleng an hmachhawn a. Thil lo thleng chu fing tak leh huaisen takin an ngaihtuah a. Mamawh hun atan inchhekkhawl pawimawhna an hria a. Lehkha zir sanna ngawt emaw, lehkha thiam intihna ngawt emawin a tibuai lo. Chu chu coronavirus pandemic malsawmna an dawn a ni. Hun thim khirhin mimal, chhungkua leh khawtlang nuna eng a thlen ṭhin changtu zinga mi an ni.

Zirna in khar leh kum hloh a pawi lo lutuk: Mihring million chuang thihna thlentu, 1918 aṭanga leng ṭan, Spanish Flu avang khan khawvel huapa zirna in changtlung leh ropui ber zinga mi, Oxford London, UK chu kum thum deuhthaw a ram/khar a ni a. Tunah chuan a hma aiin a changtlung deuh deuh a, a ropui tawlh tawlh. Zirna inte chu pandemic a reh hunah emaw, vaccine awm hunah emaw hawn chhunzawm leh mai tur. Nu leh pa tan fate’n zirna kum an hloh pawh pawi tih vak loh tur. Miin eng hna pawh a dil hian, “Kum eng zat i nihin nge pawl 10, 11, 12, 13, 14,15,  i pass?” tiin an zawt ngai lo hrim hrim! Za zela an mark hmuh leh an nungchang, an khaw hawi a zau em tih daih a ni an en zawk ṭhin. Lehkha zir thiamna ngawr ngawr hi khawthlir dik neihna a nih chuang lo a, mihring chhawrtlak nihna a ni lo bawk a, hlawhtlinna lah a nih hek loh. Chuvangin nu leh pa, zirna ina zirtirtu leh zirna lam thuneitute'n he hripui hi malsawmna a nihna turin han chawl ṭhuap ngam rih teh u. In lama chhang (cake) siam leh chuktuah huan siam tui thar hlutnate hi coronavirus pandemic malsawmna a ni asin.

A huhoa Pathian biak inkhawm leh inkhawmpui: Coronavirus pandemic tuarna lo ramte chu khawtlang nun invawng apiang an ni. Sawi thuina hun leh hmun a awm lo a. Hri inkaidarhna 33.3% (hmun thuma ṭhena hmun khat) hi chu thuawih lohna avang niin a hriat a. Chuvangin kohhrante pawhin pungkhawm lo zawnga mimal leh chhungkuaa Pathian biak kan tih mek hi pandemic malswmna a nih kan hriat a ṭul hle. Inkhawm vanga emaw, inkhawmpui vanga emawa hri inkaidarhna a thlen chuan malsawmna lehlam chiah ‘anchhia’ a ni ngei dawn si. Pathian be tura zalenna kan neih hi hun thim khirh berah pawh pangngai rengin kan nei a. Tumahin khawi hmun leh hunah mah min chhuhsak thei lo. Nghak leh hret ila, Pathian biaa fakin kan zaiho leh thei dawn chiang a. Khawvel a tawp hman lo ang.

Hun thim khirh aṭangin eng a lo lang ṭhin: Tuarna phena malsawmna tih leh tuarna pawh hlawkna tih hi khawlvel puma Kristiante testimony a ni a. Tuarna pawh hlawkna hi Lal Isua lo kal leh thlengin a dik ziktluak parh dawn bawk. Chu lo pawh vawiin thlenga hetia nung dama kan la awm hi kan testimony a ni ve e, a chhan chu Europe, North America leh Latin America ah te corona virus vangin an thi tam lutuk! Kan chipui, kan mi lungduh, hripui vanga thite lah chu kristiante rindan chuan ropuina rama kaisang an ni a. Kan inhmangaih em vangin kan ngai mai mai a. Dik tak chuan lawmpui zawk tur kan nia.

Chuvangin he coronavirus pandemic hi chhung lam leh pawn lam malsawmna, thatchhe ṭhin tan taimakna, hma lam hun thlirna chang hre ngai loa ni tin khawsa ve naw naw ṭhinte tan hma lam hun thlir thiamna, inkhawhral huau huau ṭhinte tan inrenchemna chang hriatna, mamawh hun/ hun harsa leh khirh a lo thlen palh thulh atana tangka khawl (savings) na chang hre ngai lote tan hriat tawhna, faina leh hriselna ngaihpawimawhna chang hre ngai lote tana hriatna hnar hlu tak a va’n ni em! Hetiang mi hi coronavirus pandemic hian a hring chhuak ṭeuh tawh a, a hrin chhuah zel pawh a beiseiawm. A bikin thingtlang lam miin ei leh bara intodelh turin, lo neih tihhmasawn kawngah ṭan an lak nasat phah hle a. Pandemic malsawmna an dawng mek a, an rilru sukthlek enin khawpui nun an awt tawh bik lo a. Khawpui mi hian kan la awt zawk mai thei e. Mahni inrintawkna nen malsawmna an dawng zel ang tih pawh ka beisei a ni. 

Ṭhangkhatlian liam tawha Mizo zaithiam ngaihsanawm tak, Lalrindiki Khiangte (Daduhi) nen, Saituala headquarters nei, Kuthnathawktu Pawl kha, daily news paper behchhanin kan vaw lian a, mite fuihphur turin thingtlang khaw tam takah kan zin zui a.

Kuthnathawktu pawl vuak len a, movement  siam kha ṭul kan ti dun tak zet a. Daduhi'n nauno a la pawm chungin thingtlang mite retheihna kha a ṭahpui ṭhin a ni. Tunah chuan ṭahpui tur khawpa rethei an la awm a nih pawhin, ni za inhlawhna leh healthcare-te'n a chhan deuh tawh a, sawrkar laipui ruahmanna tam tak hnuaiah lei rem an rap a. MGNREGS erawh an innghahna ber a ni lo. An innghahna ber zawk chu an rilru sukthlek leh an khawthlir dik tak vang a ni tih an hre kher lo ang a. Zirna hi eng nge a nih? Hna hmuh nan a ni, tih zawhna leh chhanna an inpek ṭhin kha, hna a awm tawh lo tih an hre ṭan a. Hmasawnna chu thawhrimna leh teirei peihnaah a awm tih hi thurinah an neih tawh. Chu an thurin la derthawng tak chu, coronavirus pandemic avang hian 2021-22 chhoah tam a thlen thei a, kan inbuatsaih lawk a ngai tihna chang hriatnain a tihnghehsak mek  a ni.

Hun thim hian hruaitu ṭha rawn en chhuahpui tak ang maw?: Great Britain/ Europe a Angry Young Men, America Great Depression, khawvel ram hranga hranga Indona vanga emaw, hri vang emaw, Gold war vang emaw, eng vang pawha hun thim, a bikin chu'ng ina a nghawng, ei leh bar harsatna avanga ram leh hnam nuna harsatna a thlenin, hruaitu tha an lo chhuak a, hmasawn dawrhna an thlen ṭhin tih kan hria. Hun thimin mimal leh chhungkuaah eng a thlen a nih pawhin, ram leh hnam hi mimal nun inhlawmkhawm tho a nih avangin leadership quality nei neih chu a pawimawh ber ta tho tho a. Mimalin chhungkua a siam a, chhungkuain khawtlang nun (society) a siam a, khawtlang nun tam tak inbelhkhawmin ram leh hnam a siam chauh a ni a. Hruaitu ṭha an lo chhuah phah loh chuan mihring nun inmamawh tawn vek hi a tlusawp thei tho a. Hruaitu ṭha, pawm dan nei tlur  lo, hmathlir nei, rilru sukthlek dik an lo chhuah chuan district, block leh village level- ruahmanna siam hi thil har a ni lo. Mihring kan la tlem lutuk. Kan hlawhchham leh hlawhtlinpui tawh thliar thiam khawpa khawhawi zau hruaitu an lo chhuah chuan emaw, a ni sa an insiamrem duh/theih chuan emaw he coronavirus pandemic vanga hmabak hun thim tak hi khawvar alh eng tak a ni thei dawn a ni.