Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Awmze neia sawisel

Ram hruaitu thar kan neih ang bawkin kalphung tharin kan kal chho mek a. Kan ram hruaitute pawhin ngaihtuahna thar an hmang a, thil thlak danglam leh thil thar diai pawh hmuh leh hriat tur a awm chho mek zel bawkin rahbi thar kan rap chho mek a, a lawmawm hle. Chutih rualin, mipui lam erawh chuan kalphung thar chu a ṭhatna emaw a ṭhat lohna emaw lam aiin kan ze ngai bawkin ‘phunchiar stage’ ah kan la awm char char zawk niin a lang a, a pawi hle.

Kan Chief Minister thar chuan December 8, 2023 (Zirtawpni)-ah ni 100 chhunga tih tur puangin, Raj Bhavan Durban Hall-ah thuthar thehdarhtute hmaah a sawi a nih kha. Chutiang bawk chuan June 10, 2024 (Thawhṭanni)-ah Dawrpui Multipurpose Hall-ah Council of Minister, adviser to CM leh sorkar officer liante nen inkawmhona hun an hmang leh a. Chutah chuan CM chuan sorkar hnathawkte leh ram hruaitute thawhho a pawimawhzia pawh sawiin, "Minister-te hi official tel loin kan corrupt ve thei miah lo, nangni erawh chu kan tel loin in corrupt thei. Min thurualpui rêng rêng suh u, kan eiru dawn lo, i eiru lo tlang ang u. Mipuiin politician-te min hmuh dan ‘Ei ru ṭhin, mi bum ching, dawt sawi ṭhin, tlinna tur a nih chuan tih hreh nei lo. Kan bureaucrat-te pawh mahni ṭanghma ringawt hai, kaisanna tur ringawt leh hlawh tam ringawt buaipui, eiruk hreh lo. Politician-te leh official-te mipuiin min hmuh dan hi vawiin aṭangin her danglam rawh se, mipuiin an rawngbawltuah min ngai rawh se," a tihte hi ram hruaitute hnen aṭanga ngaihthlak ngai loh tak a ni a, thu ngaihthlak nuam tak a va ni em.

Lincoln-a’n 'Democracy is the people, by the people, for the people’ a tih angin mipui sûkthlêk hi ram hruaitute ngei pawhin an thlir reng fo a pawimawh. Mipui duh dan loh zawng emaw, mipui ep zawng emawa kal an hlauin fmkhur takin ruahmanna pawh an nei ṭhin reng bawk a. UK Prime Minister David William Donald Cameron ngei pawh khan kum 2011-a European Union Treaty a hnawl chhan kha mipui ngaihdan a lak vang nia sawi a ni a, Scotland zalenna chungchangah pawh kum 2014-ah khan mipui ngaihdan a la leh a, chutiang zelin kum 2016-ah pawh mipui ngaihdan a lak leh avangin Prime Minister aṭangin a lo chawl leh a. Amah lah chuan a nupui bulah, "Mipui duh dan hi zah leh pawisak a ngai, October thlaa Conservative Party conference hmain ka kiang ang," tiin a sawi mai a. Chuti chuan, May 11, 2010 aṭanga Prime Minister ṭhutthleng a luah chu July 13, 2016-ah chuan a thawhsan ta a ni. Hetianga mipui ngaihdan pawisa takte hi ngainat leh fak pawh an hlawh viau ṭhin.

Kan ramah erawh chuan hetiang hi a letling hlauh emaw tih zawk mai tur a ni. Tute pawh ram hruaitu niin, tu pawh chief minister ni se la, lawmna reng reng nei lo ang maiin kan phunchiar em em nghal a. Party ruih chilh hi mipui zingah hian kan lo tam viau nge ni tih chu hre kher lo mah ila, heti em em hi chu mi pangngai zia chu a ni lo deuh lawng maw tih tur hi a awm fo mai. Chhungkaw pa ber thil tih leh hnathawhte fate’n an sawisel reng angah han tehkhin ta ila; pa ber tan chuan hmunphiah bawk lama vuak hrep a châkawm duh viau ngei ang.

Kum 1972, Mizoramin mahnia rorelna fawng kan chelh ṭan aṭang khan han thlir ila, kan ramah hian mipui duh dan taka ram hruaitute rorelna hi a la awm ngai lo a tih theih ang. Mipui kan phunchiar a, ram hruaitute kan duhkhawp lo a, kan sawisel reng a, vawiin thlengin kan la sawisel reng zel bawk a. Sawisel thiang lo an ni bik hauh lo a, kan sawisel tur a ni. Amaherawhchu, sawiselna tur hmun erawh kan hre tur a ni a, mahni tapchhak zawl aṭanga lo sawisel ve chiam chiam hian kawngro a su vak lo mai thei. Tun sorkar phei hi chuan sawiselna/ lungawih lohnate thlenna tur bawm an ruahman lehnghal a, online pawhin a theih a, lehkha thehluhna tur hmun pawh an ruahman bawk avangin hengte hi hmang ṭangkai ila a sâwt viauin a rinawm.

Social media kan ti a, duh duh sawi theihna hmun emaw kan tiin mahni nihna nena inhmeh lo tak tak leh mizo kan nihna hrim hrim nen pawha inhmeh lo takin hmeichhiate aiin mipa zawk kan han ṭawng thei viau zelte hi chu a zia lo ngawt mai. Social media lama kan chêt phung en hi chuan hnam ropui tak kan ni lo tawp mai tih a chiang a, hnam dingchhuak tur pawh kan ni lo mai ang em tih mai tur a ni. Thu sepsel tê tê (pakhat chauh han tarlang ila: Zoram Politics Group-ah 'Muanpuia Punte, zu duh lutuk') tih ang chi hi chu nupui fanau nei chin tawhte hi chuan sawi sawi lo teh ang u. An duh leh party ruihchilh hoin lo sawi mai mai se la, mi pangngaia inngai chin tan chuan sawi tur chin hriat a ṭha. Kan sawiselna ṭawngkamte lah hi a chhe hlawm si a, hetiang tak hian a ni maw kan lo inhmêlmâk zawh tâk, tih awl tak tur a ni.

Ram hruaitute hi an fel famkim a, an ṭha famkim tihna erawh a ni hauh lo a, mize ṭha lo deuhte pawh an awm mai thei. Amaherawhchu, mipui rawngbawl tura pên chhuak tawh an nih vang tal pawh hian ṭhat an chhuah tur a ni a, fel taka ram hruaina hna thawh pawh an tum tur a ni. Chumi kawngah chuan a nachang hriate chuan kawng pawh an kawhhmuh tur a ni a, an fel lohna leh tlin lohna laiah dâwm kângtu pawh an mamawh ngei ang. Chutiang thurawn chu tuna kan ram hruaitute hi chuan lawm taka an dawnsawn ṭhin pawh a rinawm a, an inhawng viau bawk a ni. Chutianga awmze neia sawiselna chuan rah ṭha zawk pawh a chhuah ngei a rinawm a, mipui lam pawhin kan chin chhunzawm zel atan a duhawm hle.

Ram hruaitu lu berin, 'Politician-te leh official-te mipuiin min hmuh dan hi vawiin aṭangin her danglam rawh se, mipuiin an rawngbawltuah min ngai rawh se,' a tihte hi thil pawimawh tak a ni a, sawi uar chi tak pawh a ni. Hetianga ram hruaitu berin a sawi ngat chuan ram hmêlhmang pawh a danglam ngei bawkin a rinawm. Mipui pawhin chutiang chu kan beisei zel pawh a ṭha ngei ang a, mipui chunga leng ni lo a, mipui rawngbawltu anga an awm ngei pawh a rinawm. Lunglei khawpuia MLA office a han awmte hi mipui tana rawngbawlna pawimawh tak a ni a, a lawmawm ngawt mai. Hetiang taka ram hruaitute mipui tana rawngbawl tura an inbuatsaihnaah hian duhkhawp lohna kan nei a nih pawhin, sawiselna hmun tur taka sawiselin, social media lama âng dur dur loin, awmze neia sawiselna thlen hi mi puitling zia a ni ngai e.

- Mahmuaka Chhakchhuak