Written by
- RE Ralte

Tun inthlanpui aṭanga lo lang

Kumin 2024 India ram inthlanpui chu ka ngaihsak hman lo deuh bawk nen (chuti takin ka ngaihsak ngai lo hrim hrim a), tling tur chiang sa lutuka ka lo ngaih ve deuh ngawt avangin inthlan boruak hre turin ṭan ka lo la lo hle a. Chutih lain, inthlan chhung a rei lutuk kha mak ka lo ti angreng a, Pu Modi-a te pawl eng ang takin chak ang maw, tih chiah kha kan nghah a ni deuh ber mai a. Assamese ṭhian pakhat hnenah, ‘Miracle thleng thut se a duhawm hle mai’ te ka ti fiamthu a, a nui huk lehnghal! Beisei lâwk loh lutuk miracle tênau chu a thleng a ni ta ber a. Han titi chhunzawm leh lawk teh ang.

Hamara desh nge nge

Hindutva politics avang hian India ram, kan intih tatu viau tawh hi kan tel ve lohna emaw kan ti hman lek lek tawh a. Hindu ram leh Hindu ngaihdan bakah, Hindu ho ṭhatna tur zawng hlira thil ti-ah kan ngai hman tituai tawh a ni. Amaherawhchu, tun inthlanpuiah meuh hi chuan India thlarau dik tak a rawn pho chhuak leh ta dêt dêt ni tur a ni. ‘Chhan tlak ka la awm e’ a rawn ti ang vel a ni mai ang em! ‘Nge beiseina meichher chu a la mit em lo ve’ a rawn ti lawm lawm zawk? Sakhaw dangte hi he ramah hian kan tel a, he ram hi kan ta a nihzia hi hre thar ila. He ram ṭhatna tur leh hmasawnna tur hi kan mawh a ni tih pawh hre thar leh teh ang u. Northeast mite hian kan tih theih a tlemin kan nihna hi sawngsawhlawt lova ngaih a awl viau a, mahse, tun inthlanpuiah meuh hi chuan Manipur-a thil thlengte reng hian sawhkhâwk a nei nasa a tih a hriat thiam theih ve mai.

Hindutva party hian sorkarna la siam mek mahse a nâk nêmah zensakin a awm nasa hle a. An hawlh lawr ber Pu Modi-a dinhmun pawh a hniam rawih rawiha ngaih a ni. India ram hi an pawng palzut thei tawh dawn lo niin a lang. Thil mak leh ngaihnawm deuh mai chu, an kulhpui ber Uttar Pradesh-a an tlahniam tlat hi a ni. January thla mai khan Ayodhya-ah Ram Temple hawngin chak an tum nasa rem rem hle. Hemi hma lawk hian state ṭhenkhat inthlanah an che ṭha viau bawk si a. Mahse, Uttar Pradesh mipui meuh pawh hi an lo hmin kim hauh lo ni tur a ni. Union Minister ding lai 12 zingah 7 an tling zo lo va, BJP hruaitu lar Smriti Irani phei chuan vote nuai 1.6 laiin a khingpui a hneh lo a ni. Ram Temple an sakna bial ngeiah an tla a, Ayodhya aṭanga hla lo tê Sitapur bial an tih, an pathian Rama nupui Sita pianna hmun ngeia an ngaiha an han tla thûm dawp maite hian awmze thui tak a neiah an ngai. Opposition tan tlin ngaihna awm lo anga an ngaih avangin seat an pek hmasak SP miin a hnar a, Congress pa-in a hnar leh a, seat chang ve lo tura inngai Congress pa-in a lo duh ta hlauh a. Mahse, mi duh loh lawm taka lo dawngtu chu a chak ta ruau mai a ni. Hriatna leh finna piah lam thil a thleng thut ṭhin hi hringnun hlimawmna lai tak chu a ni ve hrim hrim e.

Kan fing ṭan?

Manipur ram buaina hian kan ngaih mai aiin sawhkhâwk a nei nasa a nih ka ring a. Zo fate hi chuan kan unau bilte an nih avangin kan veiin kan lainat em em tih kan hre sa a. Tuna thil thleng hian state dangah pawh an lo ngai lungrun hle a ni tih a hriat theih. A chhan pawh Manipur-a sorkar mek party hian ‘divisive politics’ (mite ṭhen hrangtu politics) an khela a lan vang a ni. Kerala kohhran hruaituin mi rawn phone tumin, “Sorkarna chelhtu party hi chu tun hnaiah chuan tu ma’n an vote duh ka ring lo, heti khawpa ram an tihbuai hnuah an la vote a nih chuan a mak khawp ang,” tiin ka lo hrilh ve ngawt a. Politics thila ka thlirna a dik ve ṭum tak a ni awm e! Tin, Meitei leh Zo hnahthlakte inkara thil pawi tak thleng hi Meitei tam zawk chuan an support lo tih a lang theiin a hriat bawk. Opposition party candidate Congress hi vote 1,09,801 laiin a chak tehreng a nih chu! Hei hian Meiteite kan hmuh dan leh remna zawnna kawngah thui tak a hril theih ka beisei.

Kum 2023 MLA thlana seat khat pawh chang lo Congress party Nagaland-a a chak nawlh maite hi thil mak a tling. Ṭhenawm Manipur state thil thleng an duh lohzia Naga ho hian an lantirna niin a lang bawk. BJP leh a sangawi zawnpuite party state-a rorel lai an han hneh rup mai hi chuan India hmarchhak mite hi namnûl mai mai chi kan ni lo tih a lang fiah khawp mai. Khasi ho pawhin Manipur buaina a thlen tirh khan Shillong Times-ah ‘Manipur dawttu kan ni thei’ tiin an state tana an hlauhthawn thute an chhuah a. An state-a hnam pui Khasi-Jaintia leh Garo-te zinga hêm thlak an hlau ngang a niang chu, rorel lai leh BJP sangawi zawnpuite an tla thum dawp dawp mai a ni. Nikum inthlan hma lawka piang Voice of the People Party chu vote 3,71,910 lawih mai an chak a ni. Hnam chi hrang hrang awm khawmna India hmarchhakah hian divisive politics hi vulh zel a nih chuan Northeast hian kan tuar nasa dawn tih mite’n an hai lo. Mizoram chhim lamahte pawh hian an rawlh thui viau tawh tih a lang a, ngaihmawh dan thiam hle tur a nih ka ring.

Politics - rau takin aw

Hringnunah hian thlarau thil leh khawvel thil ṭhen hran hi thil harsa tak a ni ang. Mihringah thlarau leh taksa a inzawm tlat a, a hran bawk si vang hi a nih a rin awm. A changin kan thlarau viau emaw kan tih laiin kan lo tisa hman a, tisa emaw kan tih hi a thlarau viau thei bawk a. India theologian pakhat hian a sawi thiam hlein ka hria: “Ka ril a ṭâm leh ṭâm loh chu ka tan thlarau lam thil a ni lem lo va, ka ṭhenawmpa a ril a ṭâm chuan ka tan thlarau thil a ni tawh,” a ti. Politics pawh hi a chang chuan a khawvel thil viau mai thei, mahse, a chang chuan a thlarau viau thung. Juda ho Assuria, Babulon, Media-Persia sala an tâng chhuah tura lal Kura dintu Pathian thil tih kha a va ‘thlarau’ rem rem em! Rom sorkar tihduhdahna hnuaia Kristiante kum 300 an awm hnua chhuah zalentu Constantine kha Pathian bêlruat ngei niin kohhran pa zinga mi ngeite pawhin an sawi mai bawk a. ‘Thlarau hnathawh dik tak’ an tihna a nih chu! Politics thilah pawh kan rinna kaihhnawih thil a lo awm ṭhin a, chutiang chu hrethiamin mahni inphata kan vote hlu tak kan hman thiam a pawimawh. A chang chuan politics hi kan ‘thlarau’ leh ‘thlarau loh’ tehfung pawimawh tak a ni zawk dawn a ni.

India ram pawh hian chu chu kan hmachhawn mek a. Sakhaw zalenna kalh zawnga kan vote hlu tak kan pek chuan thlarau takin kan tifuh thei dawn em ni ang? Krista chanchin ṭha hril khap leh ṭul ti lotute mawngzawm phet kan lo tum emaw, kan ṭanghma hai avang chauha democracy rama Pathianin ringtu puitling tin thiltihtheihna min pek vote hlu tak kan neih holam taka kan thehthang mai mai chuan thlarauvah thiam kan chang lo tawp ang. ‘Ka vote chu ka ta a nia, ka duh duh ka vote thei’ tih liam mai hi ‘thlarau mi’ tan chuan a dik thei ngai lo vang.

Kristian dik tak chuan ngaihtuahna sengin ram tana ṭha a zir tur a ni ang a, mahni ṭanghma haina ni miah lovin a vote chu Pathian ram zau zelna atan a thlak ṭhin ang. Chumiah tak chuan thlarau leh taksa a inzawmzia a lo lang a ni. Hei tak hi Mizo Kristiante’n kan chian thar tur thil pawimawh pakhat a ni.

- RE Ralte