Written by
Rebecca Lalnundiki Clinical Psychologist Shining Star Rehabilitation Centre (SSRC)

AUTISM

I rilru ngun taka kawmin han ngaihtuah vang vang la, i duhzawng, i ngainat leh ṭha tih zawngte, i hlimna leh lungngaihnate, mi dangte i duhsakna thu leh i hmangaihnate sawi thiam lo, sawi ve tlak lo leh tuma'n engah maha an ngaih loh tur, an hriatthiam ve theih ngai loh tur mihringah inchan la. Chutiang mihring tana nun harsat tur zia te, a buaithlak leh thawpikthlak tur ziate i ngaihtuah chhuak thei ngeiin a rinawm. Hetiang harsatna hi a ni Autism Spectrum Disorder (ASD) kan tih te’n harsatna an tawh ṭhin chu ni.

Autism Spectrum Disorder, ASD hi Neurological Developmental Disorder niin, naupan tet aṭanga langchhuak ṭhin a ni a. He harsatna sawifiah tur chuan thil pathum hlawm lian tak tak an nei tlangpui a, chungte chu: 
1.    Impaired communication: Mahnia ṭawng tur thumal remkhawm thiam loh leh midang tawng dawnsawn thiam lohna te, ṭawng thluk hman dan tur hriat thiam mai lohna te, mi dangte chet zia leh hmel lan dan aṭanga thil nihphung hriatthiamna nei lo te hi an ni. 
2.    A dawtah chuan Impaired reciprocal social interaction: Mi mit taka en harsat te, mi dang anmahni betute lo chhawn ve nachang hriat lohna te, kut zaizir tak ngial pawh chhawn ve tum hauh lote hi an ni. 

3.    A pathumnaah chuan, Repetitive and stereotype behavior: Hemi awmzia chu, thumal emaw sentence emaw sawi ngai sawi nawn char char te, zaizir leh taksa chet dan ngaia chettir char charte a ni. Entirnan: kut thinte, hmui/lei leh ka hmanga ri siamte a ni.

Zirchiannaah chuan naupang autism nei hmun thum a thena hmun khat chauh te hi Intellectual disability kan tih, rilru lama mi dang aia hnufualte an ni. Heng naupangah hian 50% te hi Average IQ naupang dangte anga rilru leh ngaihtuahna hmang thiam an ni. Mi tam takin Intellectual Disability (ID) kan tih leh Autism hi kan hriat pawlh chawk ṭhin. An chetzia leh nundan en hian inannate pawh an nei reng a ni. Amaherawhchu, ASD tam zawk chu IQ pangngai nei an ni a, chumi awmzia chumi nawlpui angin ngaihtuahna leh rilru seng a, hmang thiam thei tihna an ni. Tin, ASD neih hian harsatna/natna dang a awm thei, a tlanglawn ber chu Attention Deficit Hyperactive Disorder (ADHD) kan tih hi a ni a. Heng naupang ASD nei 30-60% hi ADHD nei anga ngaih an ni. 

Nimahsela, hetiang harsatna hrang hrang kan tarlante hi an neih theih rualin naupang Autism nei te hian vanneihthlak takin thiam bik, chakna lai an nei tlangpui hin. He an chakna lai haichhuah a, uluk taka an thiamnate hmang ṭangkai tura zirtirna pek hi a pawimawh hle. Chu chuan inrintawkna pein, anmahni hma hlen chhuak ve tura theihna petu a ni ṭhin. Tin, a ṭhen phei chu mi nawlpui chunga leng thei khawpin an thiamna leh hriatnaah hian mi bik nihna an tarlang thei ṭhin a ni. Hetiang naupang pakhat kan enkawl chu kum nga kaltaa a nu nena an hmun tlawh chanchin kimchang deuha a hriat mai bakah, mi dangte kawr hak rawng leh par dan chenin hmaih nei reng reng lovin a la hre vek thei a ni. Tin, a hming, Autism Spectrum Disorder tih a “spectrum” an tih nachhan pawh hi he harsatna neite hi an inang lo hle a, mimal tinte hian harsatna leh theihna bik an neih dan hi a inchen lo em em a, a huam zau em avangin “Spectrum” an ti ta hial a ni.

He natna hi Mizote pawhin kan hmelhriat chho ṭan ve ta. A tam zawk hi chuan kan la hre lo mai thei e. He article kan han tarlan duhna chhan pawh naupang ASD neite hian thinhrikna an tawk fo a, mipuiin kan lo dawnsawn danah te, kan ṭawngkam leh chetziaah te anmahni bakah an chhungte tan rilru natna leh beidawnna hial a thlen ṭhin avangin a ni. Kan hriat tur pawimawh tak chu naupang ASD neite enkawlnaah hian nu leh pa leh chhungkaw member dangte pawh hian harsatna tam tak an tawk thei a, rilru lam harsatna – stress, depression, anxiety mai bakah taksa lama harsatna thlenga thlen thei a, hmasawn a harsat phah ṭhin a ni.

Autism hi damdawi te, surgery hmangte a enkawl dam theih an ni lova, nimahse, Rehabilitation lam atangatherapy an mamawh zawnah pek ṭhin chuan an harsatna kawng tam takina sukiang thei ṭhin a, anmahnia nun (independent) an zirna atana hmanraw ṭha tak a ni. Heng therapy-te hi a hma thei ang bera lak a nih chuan naupang pawhin hmasawnna kawng tam takah an neih chak phah a, nakin zelah pawh enkawl loh te aiin natna chungchangah pawh harsatna an nei tlem zawk ṭhin a ni. Therapy hrang hrang Psychological Therapy, Speech Therapy, Occupational Therapy te hi an mamawhna zawnah pek theih zel a pawimawh. Heng therapy te hian ṭawng lama harsatna nei te, mi dang nena chenho thiam lohna te, tha za, mahni intihnat, thiltihnaa rilru pek harsat leh kawng hrang hranga anmahnia harsatnate hi a tiziaawm ṭhin. Tin, damdawi lamah an rilrute an thiltiha an pek theih nan te, an tha zate tihziaawm nan damdawite pawh pek ṭhin an ni.

Kan hriat angin Autism harsatna lian ber chu mi dang nena nunho (social skills) an thiam lohna hi a ni. A enkawlnaah hian an chhungte mai bakah mi dang pawh kan pawimawh ṭheuh a. Naupang, mi dang biak chhanletna chang hre lote hi zirtirna dawng ṭha lo, awmdan mawi hre lo an ni ngawt lova. Tin, an ṭawng theih loh vangtein thil dang tithei lo tura ngaih tur a ni lo. An ṭhatna leh theihna lai hmuhsak hi kan zir thar a pawimawh hle a ni. Hei ngawt pawh hian hmasawnna kawngah hetiang naupangte hi nasa takin kan pui a, chu bakah, a enkawltute tan pawh puipunnaa hruai an inthlahrunna ṭhinte, vah chhuahpui tim lohnate an neih phah a, naupang tan hmasawnna tura zirna hun ṭha tak kan pe tihna a lo ni reng dawn a ni. Heng naupangte hian a thua inhrilh aiin mi chezia leh tihdan an hmuh leh hriat aṭangin thil an zir hma bik em em a, vantlangin dawnsawn dan kan thiamna chu an tan hmasawnna tura zirtirtu ropui tak a ni dawn a ni. Kan ṭawngkam chhuakte mi dangte tan ngaihthlak a nuam em tih te inzawt nawn fo thin ila, keimahni mai bakah kan fate zirtir thar leh hi a pawimawh hle a ni. Tumah inenhran loh te, naupang autistic neite harsatna hrilhhriatte hi a pawimawhin a ṭul hle. Chhungkaw tinin hetiang naupang harsatna tawkte tana kan tih theihte ti a, rethei leh fahrah te, pianphung danglam deuhte hmusit lova, an dinhmun hrethiam a ṭhiana siamte hi a ṭhain a pawimawh hle. Hetiang kawnga ṭhangthar lo awm zel turte zirtirna dik pek hi Pathian leh kan ram tana nu leh pate mawhphurhna a ni. 

Nu leh pate zawhna lian ber chu “Nakinah ka awm loh hunah ka fanu/fapa hi engtin nge a awm ang? Tuin nge enkawl ang le?” kan ti fo ṭhin a, a bikin nu leh pa fa Autism nei tan phei chuan he ngaihtuahna hi a thui zual duh hle ang. A hmaa kan sawi tawh angin, anmahni harsatna mil tawk ang zela zirtirna ṭha pek chuan nunphung pangngai takin an nung thei a ni tih hre reng ila. Dawhtheihna nen an harsatnate hriatsak hi a pawimawh em em a. Mi zinga inthlahrun avang te, a ṭhenah phei chuan mi dangte thinhrik tawh hlauh avangtein kan fate mi zinga awmtir duh lohte pawh an awm chawk ṭhin. Hei hian naupang hmasawnna tur a tiṭhuanawp a, a tam zawkah chuan an harsatna a tipunlun hial zawk ṭhin a ni. Tin, a hmaa kan sawi angin, an hmasawn chin hriatchian a pawimawh hle a, nu leh pa ten kan tihtheih hlu tak chu, zan mutnaah te ka fanu/fapa in ama tawkah vawiinah eng nge a tih ṭhata eng nge a tih ṭhat lohte ngaihtuahin a tuka thil ṭha tihtir theih dan ngaihtuah zel ila, hei hian kan fate hriatchhianna leh enkawl dan turah tam takin min pui dawn a ni.

Autism kan sawi hian naupang chauh a ni lova, damchhunga awm a nih avangin puitling autism neite pawh kan ngaihthah tur a ni lo. Zirbing mite chuan kum leh autism symptoms nasat zawng hi a inkungkaih a, kum a upat hian mi biangbiak, mi va hriatthiamna leh anmahni ngei inhriatthiamnate a tla hniam zawk ṭhin tih an hmuchhuak a. Amaherawhchu, an puitling hnuin harsatna hrang hrang paltlang thei turin an ngaihtuahna hman thiam kawngah an chak zawk ṭhin a ni. Chutihrual chuan harsatna chi hrang hrang an tawh avangin depression, anxiety te an neih phah hial thei ṭhin. Chuvangin, zirtirnate leh kaihhruaina ṭha chuan anmahni tawkah zirna, eizawnna, ni tin mamawh leh duh tih theih kawngah a pui a, kawppui zawn thlengin nunphung pangngai takin a nuntir thei a ni.
Mizote hi nunphung kawng hrang hrangah hma kan sawn hle laiin,r ilru leh pianphunga danglam deuhte kan en dan leh chhawn dan kawnga kan tarmit hi thlak a hun hle. Midang zingah leh puipunna hmunah te, an mihringpuite anga zalen taka an awm ve theih hun a nghahhlelhawm ṭhin. Chutiang hun a thlen theihna tura mawhphurtu chu nang leh kei hi kan ni. Hmangaihna leh duhsakna kan lantir dan pawh hi ngun takin chhut ila, an ṭhatna tur leh hmasawnna tur dal zawnga hmangaih leh duhsak hi sim ila. Khawi hmunah pawh an leng ve ang a, khawngaih vanga an chak zawng leh mi dang tih ang ti ve thei lo tura dah ai chuan thil engkimah an phak ang tawk tihtir a, an theihna en chunga an tel theihna kawnga teltir ve zel hi kan puih theihna kawng ṭha tak a ni tih i hre thar leh ang u.