Written by
- Julie Lalrinzami

Mizo hmeichhiate rokhâwmna dàn a ṭha tàwk em?



The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 2014-ah chuan pa rokhawmna chungchang hetiang hian a ziak a: “Chhungkaw pa ber a lo boralin 'nu' chu a thianghlim (chaste) chhúng leh kum tling lo fate a enkawl chhúng chuan chhungkaw hotu (head of family) a ni nghal ang a, a fate'n kum an lo tlin erawh chuan fate hnen aṭangin head of family ni turin 'no objection' a lak a ṭul thung ang,” tih a ni.

A tak ramah erawh nu berin a pasal ro a khawm mumal theih loh khawpa tihbuai zui an awm fo mai. A bikin inpui nghak an nih a, in kha pasal a nu leh pate aṭanga rochun a nih chuan, mipa unaute indang tawh leh an farnute hoin a tihbuai a, court-a case rei tak tak inchiah a awm fo mai. Hmeichhia, fa hring lo, inpui nghâkte phei chu an dinhmun hi a tak ramah chuan a ṭha lo hle. Tin, fate kum an tlin tawh a, nu berin chhungkaw hotu nih dawna 'no objection' (an phalna) lak hmasak ngai lai hi thil ‘fair lo tak’ a nihna lai a awm a, a 'ṭulna' lai pawh a awm a ni mahna le!

"Pa berin a boralsan bungruate chu fapa indang lo ho leh nu chuan a inzatin an insem ang a, fapa naupang ber chuan chhungkua a enkawl a nih chuan chanpual pakhatin a chang tam thung ang. Pasal la nei lo hmeichhia chu a nu leh pate leh unaute enkawltu a nih a, chhungkaw ei-bêl ber a nih bawk chuan a nu leh unaute'n an chan ang zat pa ro chu a chang ve ang."

Fapa indang lo leh nu ber leh fanu pasal nei lo leh pasal nei tawh, lêt lehte chanpual a inang thuak a. Chutih lai chuan, 'Pasal la nei lo hmeichhia chu a nu leh pate leh unaute enkawltu a nih a, chhungkaw ei-bêl ber a nih bawk chuan' tih a ni leh kher hi chu thil ṭul ber a ni em aw tih a ngaihtuah theih. Pasal la nei lote leh pasal nei tawh lêt lehte hi eizawnna nghet nei lo, a bikin pasal nei lêt lehte phei chu chhangchhe tak leh eizawnna nei lo a tam zawk chu an ni hial ang. 'Ei-bêl ber' an nih a ṭulna bík hi a fair lo hlein a hriat.

"Chhungkaw pa ber boral hmain fapa a boral a, chu mi hnuah pa ber lo boral ve leh ta se, pa ro chu fapa la dam, indang lote leh nu berte'n an insem ang. A boral ber chu pa ber boral laia an la indang lo a nih chuan, a boral fate chuan an pa chan ai an rochung ang. Fapa naupang ber chuan chanpual pakhatin a chang tam ang."

"Pa ber boral laiin a fapate an indang tawh an nih chuan rosum chu fanu pasal la nei lo te, nupui leh fapa la damte chuan an insem ang a. Fapa naupang ber chuan chanpual pakhatin a chang tam ang. Pa berin fa hmasa nei ta se, a fa hmasate chu pa kianga an chên bawk si chuan a pawm lai laka a fapa leh fanute'n ro an khawm theihna ang chanvo hi a nei ve vek ang."

"Pa ber chuan fapa nei lo ta se, rosum chu a nupui leh a fanu pasal la nei lo leh la indang lote chuan a inzatin an insem ang. Pa ber chuan fapa nei lo se, a fanute pawh chuan pasal nei vek tawh se la, pa ber rosum chu nuin a rochung vek ang."

"Pa ber chuan fanu emaw, fapa emaw nei lo se, nupui pawh chu pa ber boral hmaa a lo boral tawh chuan, nupui hmasa a lo nei a nih hlauh chuan, rosum chu a nupui hmasa fate'n an rochung ang. A nupui hmasa chuan rochung turin chanvo a nei lo thung ang a, a chanvo tur ang chu a fapa naupang berin a chang thung ang."

"Fapa leh fanu nei lo, nupui nei tawh bawk si lo a nih a, hmeichhe dang laka fanu (illegitimate daughter) a lo nei hlauh a nih chuan, pa ber rosum chu, chu a fanu chuan a rochung ang a. Chutiang fa a nei lo a nih chuan pa ber boral ta unaute'n an rochung thung ang a, a unaupate zinga a naupang ber chuan chanpual pakhatin a chang tam ang."

"Fapa kawppui nei lo, fa nei bawk si lo chu a pa kianga a awm laiin a lo boral a nih chuan a rosum chu a pa chuan a rochung ang a, a pa a boral tawh a nih chuan nu berin a chang thung ang. A nu leh pate chu an boral tawh a nih chuan a unaupate zinga naupang berin a rochung ang a, unau mipa a nei lo a nih chuan a unaunute zinga naupang berin a rochung ang. 'Sáwn' a lo nei a nih a, 'sáwn man' a pek bawk chuan a sáwn (mipa emaw hmeichhia emaw) chuan rosum a rochung ang."

"Fanu kawppui la nei lo, fa nei bawk si lo chu a pa kianga a awm laia boral a nih chuan rosum chu a pa chuan a rochung ang a, a pa a lo boral tawh chuan a nuin a rochung thung ang. A nu leh pate an boral tawh a nih chuan a laizáwn zinga la nula naupang berin a rochung ang a. Nula an awm lo a nih chuan a laizáwn zinga naupang berin rosum chu a rochung ang. 'Sáwn' a lo pawm a nih hlauh erawh chuan a sáwn ‘mipa’ zawk chuan a rochung ang a, mipa an awm lo a nih erawh chuan hmeichhiain a rochung ang a, mipa hnen aṭangin sáwn man erawh a dawn loh a ṭul thung."

Heta ‘sáwn’ fanuin a nu ro an khawm theihna lai a sawi, a tawpa 'sáwn man erawh a dawn loh a ṭul thung’ tih lai hi thil fair lo tak a ni bawkin a lang. Fapaah chutiang sawi a nih loh laia fanu bikah sawi tel a ni hi thil ṭul lo niin a lang. Sáwn man chu Mizoah chuan a tirah pek a ni tlangpui a, sáwn man pek loh hi an tam lo hle. Fanu ‘sáwn’ tena a nu ro an khawm ve theihna kawng tipingtu niin a lang.

"Hei bakah hian fapa indang tawh leh fanu pasal nei tawh chuan a chunga tarlan dan ang lo khi chuan ro an khawm thei lo ang. Hnathawhna avang emaw chauha khaw dang leh ram danga awmte chu indang anga ngaih an ni lo thung. Pasal nei tawh, inṭhenna avanga pa emaw, nu emaw hnena kîr leh chu rokhawm chungchangah chuan fanu pasal nei lo anga chanvo pek a ni ang."

“Nu a boral hmasa a nih chuan, pa ber chuan a duh dan ang ngeia amah enkawltu a neih chuan, rokhawm chungchangah amah enkawltu chu ngaih pawimawh hmasak a ni ang. Miin a boral hmain a duh dan ang ngeia amah enkawltu a neih chuan, rokhawm chungchangah amah enkawltu chu ngaih pawimawh hmasak a ni ang."

“Rokhawmtu chuan mawhphurhna awm zawng zawngte a rochung nghal a ni. Rokhawmna hi rosum neitu boral hnuah chauh a inṭan a ni. Fate'n pa ro chungchangah an chanvo la mah se, nu ber chu hmeithai thianghlim (chaste widow) a nih chhung chuan inchhungkhur leh a chhehvel luahlum thei turin dikna chanvo a nei a ni.”

Rokhawmna dan bikah hian Mizo hmeichhiate chan hi 'ṭha viau' tia sawi hleih theih pawh a ni chiahin a lang lo. Hmeichhiate chanpual bikah hian 'condition' a awm zel ni berin a lang. A tak ramah phei chuan rokhawm chungchangah hian hmeichhiate an khawngaihthlak ṭhin hle. Pasalte'n an boralsan hnua chanpual engmah nei ta chuang lo, kutbénga mahni in lama haw leh ta hi an tam hle mai a. Mizo hmeichhe lehkhathiam leh hna ṭha tak tak chelhte zingah pawh sawi tur an tam hle. Hei hian kan dan piah lamah a taka 'rokhawm' chungchangah hmeichhiate dinhmun a la ṭhat tâwk lohzia a tarlang chiang awm e!

- Julie Lalrinzami