Khawthlangah Tlawmngaihna a vul
Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna pâr,
Kan tlang ram nuam hmun sangah hian,
Kum sâng tam tak pawh ral mah se,
Zamual liam lovin ding reng rawh
(Rokunga)
Mizo nih tinuamtu, kan chhuan em em tlawmngaihna hi harsatna thlipuiin mimal nun emaw, chhungkua leh khawtlang emaw a nuai chang apiangin a lo inlâr ṭhin a. Zan a thim zawh poh leh arsi êng a chiang ṭhin angin lungngaihna chhûm thim takin mi a tuamna hmun ngeiah he êng duhawm tak hi mawi chungchuang takin a lo êng chhuak
ṭhin. Tun hma aṭangin hun duhawm lovin he thil duhawm tak hi a hring ṭhin a; thil thleng rapthlak tak takte chuan Mizo tlawmngaihna hi a cho chhuak ṭhin a ni. Tuifinriat fawn hlup hlup chuan tuikeplung hlu tak tak te chu a vawrh chhuak ṭhin angin, vanduaina tuifawn nasa tak chuan he ‘Zo nun par mawi’ hi mite hmuh theihin a phochhuak ṭhin a lo ni.
Tlawmngaihna kan tih pawh hi ṭhenkhat chuan ‘tang ang mai , a thâwm chauh a ni, kan tunlai nunah hian a hmel hmuh tur a awm tawh lo’ an ti ṭhin. A ni lah tak a, ‘Zo nun par mawi’ tia hming duhawm tak hlantu Rokunga ngei pawhin a ṭhahnemngaih luah avang ni maw,
Kan ram, kan hnam timawitu kha,
Thliah hnu chhâwl ang a chul zo ta
tiin a beisei anga a hmel leh a thawmthang a hriat tlem tak avanga beidawng awrâwl a chhuah hial tawh a nih kha. Kan hnam nun chungchanga mi ṭhahnemngai dang Zirsangzela Hnamte pawhin,
Zo nun, aw nun mawi,
Ṭap ṭapin ka au ding zo si lo maw
tiin tlawmngaihna chu mual liam mek angin a hmu a, thlaphâng takin a au lawm lawm a ni.
Heng hla changte ṭan chhana hmang hian mi ṭhahnemngai ṭhenkhat, Mizo khawtlang nuna beiseina nei sang hlei thei tawh lote chuan ‘tlawmngaihna hian mual a liam tawh a ni lo’m ni?’ an ti ṭhin. An demawm hauh lo, an ṭhahnemngaih luat vang mai a ni. Amaherawhchu, hemi chungchanga ngaihdan inbuan a awm hun apianga kei mi dawihzep ber pawh hian huai takin, “Mizo tlawmngaihnain mual min liamsan awzawng lo, kei hi taka hmutu leh changtu ka ni,” tiin ka sawi thei dawn ni. He thu ka sawi theih chhan hi chu a tlâwm khawp mai a, kan chhungkaw tan a chuanawm loh hle. Mahse, Shakespeare-a’n, “Vanduaina,
Uṭawk ang maia hmelchhia hmelchhia leh tûr ngah pawh hian lunghlu a pai bawk ṭhin a ni,” a tih angin kan chhungkuain harsatna namen lo kan tawh avanga kan thlaphanna te, nasa taka mite kan tihbuaina avanga kan zahna leh inthlahrunna zawng zawng phenah chuan he lunghlu êng no tak hi a lo êng chhuak ta a ni.
May 2016 chawlh kar hnuhnung ber khan Tuidam khuaa kan u kum 73 laia upa chu a ṭhiante nen mautuai an khawrhnaah an inhloh va, kawng a bo ta a. A fate leh chhungkhat laina hnaite chu khaw thim hmain amah zawng turin an tlan nghal a. Chumi chanchin chu hriain zanriah ei khamah chuan khawtlangin an zawng ta nghal a, keini Aizawl lama awmte pawh kan tlan thla nghal a. Media a chak tawh em avangin khaw ṭhenawm Kawrthah leh Kawrtethawveng khua mi engemaw zat chuan an chanchin chu hriain an rawn tlankhawm a, zankhuain ram palailengah an zawng mup mup nghal mai a, tlangval rual ṭhahnem tak phei chuan tlaivar ṭhakin an zawng a. Chuti tak maia ranga khawtlang mai pawh ni lo, khaw ṭhenawmte lamin a bo zân lâ lâ a an han zawng nghal chu thil mak tak a ni a, hlauhna boruakin a tuam mek mi bo chhungte tana thlamuanna sawng sawng tham mipui che vel chu, Mizo tlawmngaihna tih loh rual a ni lo.
A tuk zirtawpni chuan Tuidam mipuite bakah Kawrthah, Kawrtethawveng leh Darlak khua aṭangtein anmahni motor rawn thawhchhuahpuiin mipui a mak a maka tam hi an rawn thawk chhuak a. Tumpanglui lamin an khua aṭangin an rawn zawng chho bawk a. Mi bo zawng tura rawn thawk chhuak zingah hian kum sawmruk chuang pawh an ṭhahnem tham hle. Chutih lai chuan chung lam aṭangin khawpui a ri dur dur a, mahse chu thawm chuan tumah a tizam lo va, uiin saipui kal a bauh ding zo lo ang deuhvin chunglam vaupûng thawm chu hre lo angin tlawmngai rual chu an kalna lam tur ṭheuhvah an kal miah miah mai nia! Chhun thingpui in lai vel chuan ruahpui vanâwn a rawn sûr ta tak tak a, hulhliap zarah chuan nula thingpui lumhote leh khawtlang hruaitu tlem azawng bâk an leng lo va, mipui chuan an sepui ruah tuar tawp mai a ni. Mahse haw zai an rel lo. Ruah sûr chuan an ro a tibuai phak lo va, ‘Ka tum nge ruh saruh’ tih ang maiin tlawmngai rual fuankhawm thiltih tum chu a dâl thei hek lo. Hruaituten khaw hrang hrangte zawn tur ram an puan hnu chuan ‘Mahni seh seh mual hranah’ tih ang maiin an liam leh sung sung mai a, upa deuhte pawhin chhuanlam an siam reng reng lo nia. Rokunga’n, “Turnipui kan do dai” tih hla a phuah a, hemi ni hi chuan awm se, “Khuangruah sûr kan do hân” tih hla a phuah leh ngei ang le.
Zirtawpni nileng an zawng leh chung hian a pheikhawk khing takngial pawh hmuh a ni lo va, mahse keini chhung manganna aiin mipuite tumruhna a nasa a, chu chuan a nupui fanaute pawh a thlamuan a. He lai ram hi Pasalṭha hmingthang Taitesena lunghahna Serhmun tlangdung a nih avangin YMA Group hmingah pawh Taitesena Group tih a ni. Group hruaitute chuan hemi tlai
aṭang hian rorelna an kengkawh ta a. “Inrinniah chuan Kawrthah, Kawrtethawveng leh Darlâk khuate chu lo hai se la, Tuidam khaw mipuite bakah Rengdil leh Zamuang khuate thawk chhuak thung se, hmuh a la nih loh cheu chuan zawn zel dan tur chu kan la inhriattir zel dawn nia,” tiin fel takin ruahmanna an siam a.
Sakei huai inhrosain Taitesenate
ṭhianho a cho thinrim ang deuhvin hruaitute ruahmanna chuan Kawrthah khaw mipuite tlawmngaihna nasa tak chu a cho tho ta ut mai. Kawrthah khawtlang hruaitute chuan, “Kan ram chhunga bo a ni a, kan hmuh hma chu kan chawl dawn lo, kan zawng zel dawn. Mipa kum 15 leh 60 inkar chu mi bo zawnga chhuah vek tur a ni. Motor nei zawng zawngin thawhchhuahpui ni se, chawfun leh torchlight ken ṭheuh tur a ni,” tiin an au ta thung a. Inrinni tukṭhuan eikhamah chuan a siruk lain an thawk chhuak a, kum 70 valte pawh an kat nawk mai. An khaw ram rem laiah chuan innghahkhawmna hmunpui an bun mup mup a. Silpoulin an zâr a, generator lian nen zankhaw tlaivara êng ut thei turin an inbuatsaih a. Hmar lamah chuan khaw thum lai an inhawrkhawm tup tup a; chhim lam bûk velah pawh Tuidam khua bakah Teirei lui chhak lam khua Bâwngva an rawn thawk chhuak thar bawk a. Chumi ni, mipuite an thawh rip ni ber chuan a tam zawkte an chet chhuah ve hmain tlawmngai rual khat chhuak hmasa deuhho chuan mi bo chu dam ṭha takin an hmu ta hlauh va, a va lawmawm em.
Mi bo zawnnaah hian ka kal tam lo va, mahse ka kal chhunah chuan heti em ema tumruhna leh mipui mimir, sahâwkna tel miah lova Mizo tlawmngaihna dik tak sin chunga pheikhai rual taka thawh chhuahna hi ka la tawng ngai lo. Tleirawl rual an nêp chuang lo va, rual u deuhte an ṭuan a muang bik hek lo. Nula rualin an tih tur an hai lo va, nuho pawhin kut hnung suihin an thlir bik hauh lo. Kan manganna chuan tlawmngaihna muhil a beng harh a, kan ṭahna chuan Mizo nun ze mawi a par chhuahtir a, a va mawi teh lul em. Rokungan,
Rangkachak leh lunghlu aiin,
Chu pangpâr chu a mawi zawk e
a tih hi a dik kumkhua dawn a ni. He hmuna Mizo tlawmngaihna intawksir lai hi hmuhnawm ka ti a, sawi ngaihna ka hre lo, ngawi rengin ka thlir ngawih ngawih mai a ni. Keini chhungkua, khawtlang tana ṭhahnem lo ber maiin he lai tlangdung mipuite kan tihbuai dan ngaihtuah chuan a zahthlak a, kan inthlahrung ngawih ngawih a; mahse he thil thleng duhawm lo tak hian thil duhawm chungchuang chu min hmuh thiamtir ta a ni. Ka mit ngei a khawthlang tlangdunga tlawmngaihna par vul lai ka hmu hi vanduai achunga vanneihna a ni a, ka kumkhaw sawi tur a ni ta a ni.
- Prof. R.L.Thanmawia