Written by
Keihawla Sailo
HISTORY HRIAT SUAL HLAUHAWMNA
Kan Mizo History hriat sualna hian kan hnam boralna huangah min la hruai theihna lai a awm mawlh mai dawn. Tawitein, a ham hawng thei ila a va duhawm dawn ngai tak em!
Kan ramah Kumpinu (British) ral a lo lian a, chu chu, “Kumpinu lo lian,” ti ta lo chuan, “Vai len emaw, Vai lo lian” kan han ti ta mai pek a. Kumpinu sipaite kha, a tam ber Vai an nih mai avanga “Vai lian,” ti ta ringawt mai kan niin a lang. A nihna tak zawk chu, Kumpinu lo lian a ni. Min rawn hneh a, min awp zuitute kha, Vai ni lovin, Kumpinu a ni zawk. India a independent aṭang chauh khan Vai hnuaiah kan kun ta a ni zawk.
Chutiang chu a nih miau avangin, Kumpinu lo lian lo kalna lui dung pakhat pawh chu, “Kumpinu lui,” ti ta lo chuan, “Vai lui,” tih hming kan puttir ta mauh mai zawng a nih hlawm khawm vel hi! Chu lui dung thenfai hna thawh mekah pawh hian, “Vai lui Project” te kan ti ta daih mai a. Kum za tam a vei hma hian, a hming dik, “Kumpinu Lui Project,” ti ila a fuh hmel hle zawk lo’ng maw? Kum za tam a lo ral leh hunah meuh chuan, Vaihote hian, “Kan ram lui,” tiin
ṭhangtharte an la hneh lak sak mai ang tih pawh a hlauhawm alawm le! Tah tak chuan, kan thlah kal zelte an awkai dahrual ang tih a hlauhawm hlel lo.
Chutiang chiah chuan, “Doral hlau reng renga ram tuan ni len chu,” tih pawh hi, a dikna lai tlemte awm mahsela a dik tluantling awzawng lo. Kan pi leh pute hunah khan, englai pawha an lo lama an feh chhuah khan an ralti reng awzawng lo. Indo chang chu a awm nameuh mai. Mahsela ral hlaua reng renga feh an ni bik lo. Nula leh tlangval te kha, lawm ruaiin, an feh thin a. Chutianga lawm nei a, fehho chang chu a tam em em a. “Hmatiang sawna sir kan sawnna leh kan bukthlam sswngka dawhrem tlaitla nen,” tihte hian hlim taka lawm lungrual an feh thin dan, hlim taka zai leh kuk rawng rawng chunga an feh thin laite kha keiniho pawhin kan hre pha ve a. Kristian kan nih hma pawhin, lawm lungrual, hlim taka feh ṭhin an nihzia a hriat mai.
Fawvang awllen hunah chuan Mim Kut hmangin, khawtlang kha hlim takin an kut ṭhin zawk a nih kha. Chutiang bawkin, lo an vah zawh leh buh an seng zawhah pawh, Chapchar Kut leh Pawl Kut te hmangin, hlim takin an zaiin, an lam dual dual mai ṭhin a. Hnam hlim thei tak an lo nih ṭhin kha maw le! Khaw pakhat phei chu, an Mim Kut hmang kha, an tui tliah tliah hle a ni ta ve ang, buh seng hun hai khawpin an Kut hmang chu an hmang rei lutuk a. An buhte a lo ngui zo va, a lo zuva zo vek mai niin an sawi ṭhin zawk a ni.
Sailo thlahtute zinga Lal hmingthang tak, Lalllula hunah khan Pawih ho nena indo hun lai chu a awm nameh mai. Mahse Lalllula tupa,Vuta fapa Lalkhuma hun lai kha chuan Pawihho nen inrem takin an awm zawk a nih kha mawle! Lalkhuma kha pasalṭha eltiang leh hla phuah thiam tak a ni a, a hming tak aiin, ‘Tuchhing pa, Vaithang pa, Hniarvung pa,’ tih hian a lar zawk. Lalkhuma chu British-ho lo len hma lawk khan a thi a. A fapa Hniarvunga hming a sak duh dan aṭang hian, Pawihho nen an inkawmngeih thin zia a lang. Pawih ram, Khuangliho hnenah a han zin a. A thlen ina naupang chu, Hniarvunga a ni a. Hniarvunga hming chu hla thua han chham vel atan a it a, “Fapa ka neih leh hun chuan a hming atan Hniarvunga ka sa ang,” a ti a, a sa ta ngei reng a ni. Tichuan, Pawihho pawh chu in 30 lai a khua, Lungchhuana awm ve turin a kawi thla a, an awmna veng bik chu, “Pawih veng,” an ti nghe nghe a ni.
Chung Pawihhote nen chuan hlim takin an awm thin tih a lanna chu, amah a thih laia an hlaphuah aṭang hian a lang leh kalh mai a ni.
Hetiangin:- ‘Ram ka hranin, zeiah nan nghin chu e, Ka pu Hniarvungpa ka au hman lo,’tiin. A thih lai hian zan riakin an lo ramvak daih mai a, amah an vui ve hman lo khan, pawi ti lutukin, he hla hi an tah hla a nih chu. Tin, N.Vanlaiphaiah tu mah an la awm hmaa, tuna an leilet zawlte khi an ramvahna ngawpui vek a la ni a. Amah kha pasaltha eltiang, mitthi khaw kawthhuaha Pawla pawhin a lo sai ngam loh khawp tura pasaltha huaisen niin an ngai
ṭhin. Chhim lama Pawihho pawhin ralkhat aṭangin an rawn thlir vawng vawng ṭhin a. Hla pawh hetiang hian an phuah a:-
‘Vanlaiphai khi heihawi rih la,
Mi nunnumpa hreuthang zulh nak,
A zawn ka thei thiam hrim lo.’
Chutiang chuan indo reng renga awm thin an ni bik lo. Indo chang chu a awm zauh zauh a, mahsela inrem taka an awm hun hi a tamfe zawk hmel khawp mai. Kan History hi i zir chiang lehzual mawlh teh ang u hmiang. Hming thlak ngai apiang kan history milin thlak ila, thlak ngai map lo, Chawngte, Tlabung etc. kan thlak titih te hi chu vawn nun reng atan a hlauhawm thei. Chutiang zelin a ni dawn tlat.
Tuchhing Pa chauhin lehkhabu kha lo zir ve mah teh aw. Kan History dik tak hriatna hian Unau Insuihkhawm lehna min chaktir leh zual sauh sauh ang a, hriatsualna erawh chuan hlauh loh tur min hlauhtirin, ‘thlabarin min awmtir dahrual ang e’ tih hi a hlauhawm hlel lo. ‘Insuihkhawm leh zai i rel ang u’ tih hi kan thunawn lo ni mawlh teh se.
- Keihawla Sailo