Written by
- Sarah Lalremruati
HUAPZO KHAWTLÂNG: RUALBANLO LEH UPATE BANPHÂK
Vawiin (Dec 3) hian khawvêl pumah mihring tlûklehdingâwn sarih vêl kan awm a, chûng zingah chuan tlûklehdingâwn khat aia tam mah chu rualbanlohna eng emaw tal nei niin, chûng zînga zaa sawmriatte chu ram ṭhang mêka mi an ni nghe nghe.
Rualbanlohna chu mi, a taksa leh rilru lam dinhmunah eng emaw chen kiamna leh tih chauh bîka awmte a kâwk deuh ber. Mimal taksa thawh dân leh theihna sawi nân hman a ni tlângpui a, chûng zîngah chuan taksa chêt dân, rilru ngaihtuahna, hriatna leh thluak hnathawh lama kiamna neite a huam bâkah, natna tihdam theih loh vânga mimal khawsak tibuai hialte a huam a ni.
Zirchianna tam takin a târlan angin rualbanlote tâna remchâng siamna hmun leh hetiang kawnga mipui inzirtir tamna hian anmahniah chona ṭha siamin, khawtlâng inrêlbâwlna leh inkaihhruaina hmunahte an theihtâwka telh ve hian an tân zalenna a siam a ni. Hei hi khawtlâng pumpuiin hmasâwnna a neih tehfung pawimawh tak a nih bawk avângin mi tin huapzo leh ban phâk khawtlang hi ram hmasawnna ṭha thlen tûra pêng pawimawh tak a ni.
Upate leh Rualbanlohna
Khawvêlin changkân lam a pan zêl ang bawkin kum upate an pung zêl a, hei hian thui takin economy, politics leh khawtlâng inrêlbâwlna a nghawng a. Upatna hian kawng eng emaw chenah khawvêlin thiamna lama kan ṭhanna a entir rualin, zau zâwka thlîr chuan natna benvawn leh taksa tiawngrawp thei natnate nên a inkunghaih thûk hle. Upate’n hetiang hrisêlna lama harsatna an neihte hian rualbanlohna thlenin, an nun hman dân leh rilru hrisêlna thlengin nasa takin a nghawng a, chu chuan khawtlâng anga inenkawlna hmunte leh damdawi lam thiamte enkawlna thlengin a nghawng ve bawk a ni. Mihring kan lo upat hian eng kawng zâwng berin emaw rualbanlohna neih hi a awl khawp mai, hetiang a thlen meuh chuan hmasâwna dam chhuah lam aiin, harsatnate hian zual lam a pan duh fo rêng a ni. Rualbanlohna laka invên dân chu kawng hnih awmin, chûngte chu - a thlentu natna laka invên leh, rualbanlohnain harsatna a thlente lâk kian dân kawng zawnte hi an ni.
Rualbanlohte tâna zalenna (independence) awm lo hi vântlâng hrisêlna atâna harsatna thlen thei niin, hriatthiamna leh hemi chungchânga inzirtirna kan uar a ngai hle mai. He harsatna hi hmachhawn dân kan thiam theihna tûr chuan rualbanlote dinhmun ngaihtuahna leh an thlîrna tlâng aṭang an dinhmun kan hmuh thiampui a, theihna neihte chu theihna nei lote tân kan din a, mahnia harsatna tawh sukiang thei lote tâna a theite’n an ai kan awh a, an tân ke kan pên chhuah a pawimawh hle a ni. Rualbanlote leh upate harsatna tawhte hmachhawn hi a tawngte chauh indona a ni lova, khawtlâng mawhphurhna a ni. An tân khawtlâng him leh leng taka an chên theihna tûr khawtlang siam hi mi tin mawhphurhna a ni. He harsatna hi kan hmachhawn a, kan su kiang dâwn a nih chuan sawi chhuah a, sawi tam a, hmasâwnna keng tel zirtirna kan neih a hun tawh hle mai.
HUAPZO KHAWTLÂNG –
Ram hmasâwnna:
Huapzo khawtlâng chuan a tum ber chu khawtlângah mi tu pawh huamin, mimal tinte’n inkiltawihna leh thliar bîk nia inhriatna awm lo leh tel lo; kum bithliaha inthliarna te, taksa theihna avânga inthliarnate mai bâkah inthliarna awm thei zawng zawng aṭanga fihlim khawtlâng tih insawi fiah ila a chiang mai awm e.
Khawtlângin thil kan tih tam tak leh kan hunpui hman ṭhinahte hi rualbanlote leh upate huam a ni ṭhin em tih hi kan ngaihtuah ngai em le?
Rualbanlohna hi chi hrang hrang, hlawm lian deuh in thliar ta ila: ri hriatna lama harsatna nei (hearing impaired), khaw hmuhna lama harsatna nei (visually impaired), taksa hmanna kawnga harsatna nei (locomotor disability) etc. Hêng rualbanlohte hian an mamawh a inang lo ṭheuh a, an mamawhnate phuhrûk tûr hian kawng hrang hrangin hma lâk a ṭûl a ni.
MI TIN BAN PHÂK:
Mi tin ban phâk chuan khawtlâng mipuite zingah inthliarna leh thlei bik nei lova mi tin thleng phâk leh chhim phâk khawtlâng tih hian sawi fiah ta ila.Heta ‘mi tin’ kan tih hian khawtlâng pumpui a huap a ni. Chûng zîngah chuan rualbanlote harsatna tawh leh kum avânga inthliarnate hi thil sawi tam loh tak leh kan khawtlânga titi tam loh pâwl tak a ni. Hnam vânga inthliarna te, mipa-hmeichhia inkâr inthlauhna avânga inthliarnate leh a dangte hi chuan sawi a hlawh viau a, amaherawhchu kum avânga inthliarna leh rualbanlote harsatna tawh leh an dinhmuna ding ve lo te’n kan hriatthiam phâk loh harsatna tam tak an tawh ṭhinte hi ngaihthah an nih fo vâng te pawh a ni ang e… Eng angin nge hetiangah hian thliarna an lo thawh theih dân? Khawtlâng leh vântlâng hmunahte an tân hmun a awm ve em?
Mi tin ban phâk khawtlâng siam tûr chuan mitin leng tak leh chuang bika inngaihna nei hauh lova an awm theihna khawtlâng siam a ni a. Hemi kawngah hian eng angin nge Mizote hian hma kan lâk ve tawh le? Ram tam takah chuan ri hriatna lama harsatna neite ṭawng hman bik sign language te pawh an education curriculum-ah te telh in, tûna Mizorama ṭawng zirna (Mizo, Hindi, English etc.) kan neih ang tluka pawimawh hian an dah hial a ni.
Mizoram chu kan ram leilungin a zir loh avângin phai ram angin rualbanlo leh kum upate tân kan in sak dân leh vântlâng hmun kan siam dânah a rem ve kher lo a ni thei. Amaherawhchu tûna hmun kan neih leh mimalin in kan sak dânahte hian hmasawnna kan thlen thei a ni. Vântlâng hmun leh inkhâwmnaahte, rualbanlote leh upate him taka an chêt theih nân vawnbân siamte, wheelchair hmangte thlen theihna tûr remchâng permanent ramp siam a rem lo a nih pawhin mamawhtu awm huna dawh mai theih tûr neihte, kan kawngkapui leh kailâwn siamte chhuat nêna inrual chokut leh inthiarna chenin vawnchhan rem leh European type commode hman nachâng hriatte hi huapzo khawtlâng, mitin banphâk siam tûra hma kan sâwn theihna tam takte zinga ṭhenkhatte an ni.
Thlei bîk nei lo khawtlâng siam hi khua leh tui kan nih angin mi tinte mawhphurhna leh kan ti thei a ni tih kan hriat a pawimawh hle. Mipuite hian kan vei a, kan bengvâr a hun tawh tak meuh a, rualbanlote leh upate huapzo khâwtlâng leh thlei bîk nei lo leh zalên taka an khawsakna tûrte kan siamsak a, an harsatna tawhte hre reng chungin hma lâkna kalpui hi kan mawhphurhna ṭheuh a ni.