Mizo society-a hawihhawmna ṭawngkamte a la tunlai reng em?
Khawtlang nunphung leh chin dan tam tak hi thil che reng, inthlak reng a nihna chen hi a awm ve a. Tun ṭumah hian Mizo society-a hawihhawmna ṭawngkam kan hman ṭhinte kha vawiin hunah hian an la tunlai rengin ṭawngkam hawihhawm an la ni zui zel em tih kan enho dawn a ni.
1. Khaw nge i kal dawn?
'Lampui chang khatah mi an be chhe ngai lo' tih a nih angin, kan pi leh pu hun ata tawh kan hmelhriat leh hmelhriat lohte chenin kalkawngah mi kan tâwk a nih chuan, "E, i dam em? Khaw nge i kal dawn?" tiin kan mi tawhte kan be ṭhin a. Hawihhawmna lantirna langsar tak pakhat a ni. Vawiinah erawh chuan mi kan buai tawh a, mi tinin pawimawh kan ngah khat a. Mimal thila mi hmuh duhna neite pawh kan ni châwk. A bikin ṭhalai lamte hian kan kalna sawi hi kan hreh deuh em aw a tih theih. Tin, kan kalna tur lamte hi a tam zawk chu mite'n an hriat kan duh lêm lohte pawh an ni fo. Hetiang huna intawh nikhua hian, 'Khaw nge i kal dawn?' tia inbiak hi a tunlai tawh lo kan ti em?
2. Eng hna nge i thawh?
"Eng hna nge i thawh?" tih hi ṭawngkam hawihhawm tak a nih theih laiin, Mizo ṭhalaite'n zawhna kan dawn tam ber pakhat pawh a ni reng a. Kan ram dinhmun en hian mahni kea ding tura inzirtirna leh mahni kutkawih lam hna thawh, chumi hmanga hlawhtling tura inzirtirna kawngah hian hma kan sawn ta viau mai a, a lawmawm hle. Chutih lai chuan, kan nu leh pate rualah chuan sorkar hnathawh nghet neih loh chu hna thawk tak taka la chhiar tawk lo kan awm vang ni maw, kan ei-bel atana ṭha bera ngaihna la awm a nih vang pawh a ni mahna, sorkar hnathawh loh chu tih ngaihdan nei kan la awm niin a lang.
Tunlai ṭhalaite hi an fel tawh a; sorkar hnain a daih tawh lo tih an hriat chian em avangin mahni kutkawih eizawnna dapin an ṭul suau suau tawh a ni ber a. Chutih laiin, lei rem la rap ve lo deuh ṭhalai eng emaw zat la awmte pawh hi mimal hnuaiah emaw, mahni iptea phawrh chhuah tur thawh chhuah tum hram hramte an ni ve bawk a. Thawk mek tura inbuatsaih mekte pawh ṭhahnem tak an ni. 'Eng hna nge i thawh?' tih hi a chunga kan sawi tak angin, lei rem la rap ve lote tan leh chumi atana inbuatsaih mekte tana zawhna dawn phûrawm vak lo a ni ve thei bawk. 'Eng hna nge i thawh? Khawiah nge i thawh?' tih ai chuan, 'I hnaah i tluang maw?' tia inzawh maite hi tunlaiah chuan ṭawngkam hawihhawm a ni zawk tawh ang em?
3. In rai tawh em? Fa in pai tawh em? Tu nge fel lo zawk che u?
Nupa hi pumkhat an nih tawh chuan Pathian malsawmna dawnga fa nei turin kan duhsak ṭhin. Chutih laiin, hrisel tawk lohna avangin fa nei thei lo awm theih a ni a. Fa hring lo, fa hring ṭhinte aia fa ngah zawkte pawh awm theih lawi a ni. Kum hnih/khat mi an inneih tawh chuan an nu emaw an pa emaw hnenah, 'In rai tawh em? Fa in pai tawh em? In ching em ni?' ti bawl bawla zawhna zawh ching kan awm hi induhsakna aṭanga lo chhuak ṭawngkam a nih pawhin, a dawngsawngtu tan ṭawngkam thlum tak a ni lem lo tih kan hriat a ṭha. A nihna takah chuan Mizote hi inngaihtuah tak kan ni nangin, mimal nun inhriatsak thûk kan tum lutuk hi sim daih a ṭul. Fa la pai lawk lote khan fa neih tumin, a ṭhen chuan insengsoin an bei ve mek a. Chutih laia 'Fa in nei thei lo em ni' i lo tih sek khan mi rilruah harsatna thlentu i ni thei tih hriat a ṭha.
4. Nupui/pasal nei tawh rawh:
Inngamtlak takte an lo infiam mek a, 'Nupui/pasal nei tawh rawh' an intih hian kan sawi zui tur awm viau pawh niin a lang hran lo. Amaherawhchu, ṭawngkam tualleng ang mai a, 'Nupui/pasal i hmu zo na nge? I va nei har ve?' han intih maite hi a dawngsawngtu tana hriat nuam tak a ni lem lo. Tunlaiah ṭhalaite'n lehkha kan zir rei a, mahni intodelh tura kan inzirtir mek lai hian mahni intodelh tak tak tura inbuatsaih hun hi rei fe a duh ngial a; duhthusam hun ang diak diakin a lo thleng vek lo ni pawhin a lang. Hawihhawmnaa ngai a, induhsakna anga kan lo hmang ṭhin a nih pawhin ṭhalaite hian hetiang zawhna dawn tam lutuk hi kan ning lek lek ṭhin a nia.
A khaikhawmnaah chuan, Mizote hi kan vanneih em emna chu, kan khawtlang nun inawp danah hian inpawh tlang taka khawsa ṭhin kan ni a. Hei hi harsatna kan tawh hunahte awlsamna min thlentu a tling. Chutih lai erawh chuan, chhung tin leh mi tin hian chhungkaw titi, mimal titite kan nei vek a. Kan nun ho danah hian mi tinte inzah thiam tak chunga kan indawr zel leh mite tana ngaihthlak hahdam zawnga ṭawngkam kan neih zel hi kan chen hona leh nun hona atana min ṭanpuitu ṭha tak a tling ngei ang.
- Vee Mathara