Written by
- Dr. C. Lalrampana
MAHNI INVÊNNA ( Self - Defence )
Kawng tinrêngah mahni invênhim leh invên fimkhur hi a pawimawh hle. (Lk 12:15). Mahni invên nachang hre lo chu a tãwpah an che sual ṭhin.
Kum 1979 aṭang khan Martial Arts zir ṭanin kum 2007 thleng khan kum 28 chhung zet tuktin-tlaitin Kungfu & karate ka ti (practice) ve ṭhin. Ka zir chhan ber pawh pumraw lian lo ka nih avangin Primary Sikul kai lai aṭang tawha aia upate tihduhdah leh diriam ka nih ṭhin vangin ka tuar nasa thin lutuk inngaihtuah thinrim vangin mahni sahimna tur ngaihtuah reng chungin ka tuichilh ta bur a ni ber.
Kungfu & Karate-ah hian insual emaw hmelmate beih thut tawh thulha buai miah lova lo beih let theih nan 'Kata dance 26' lai a awm a. Chu step awmze neia lãm chu nãl taka miin a thiam chuan eng ang pawhin beih tawk thut mah se lo inven dan leh beih let nghal zat dan a thiam phah ṭhin a ni. Kata dance ang chiah chiah chuan tuman min rawn bei kher ṭhin lo nain chetsual a tlem phah a ni.
Disaster management training-ah pawh lirnghin laia awmdan tur, kut phah luah daha khum tur, dawhkan hnuai, khum hnuaiah luh vat tur tih leh chung lama thil tla tur laka inven tur tih kan zir tluk tluk a, mahse, lir a nghin chuan chungte chu tih hman a ni hran lo, mahse, min kaihruaitu leh chiaina lak ata rilru fim min puttir theitu ṭha tak a ni thung.
Kum 1 zeta upa, khawvel min tibuai a, kalna apianga min zui ṭhin China ram atanga lo lût rû, mongolian thlah, tangka heh si engmah pawisak nei si lo Covid-19 hripui chuan Jan 23, 2020 aṭang khan South India-ah thlawhtheihna hmanga India ram rawn lût rûin min rawn rûn ṭan a. Mahse, he hmelma chimawm tak laka kan invênna tur hian hmanraw mawltê tê Scientist-hote'n an hmu chhuak a, chungte chu:
Tui leh sahbawn hmanga kutsil fai ngun
Damdawi hmanga kut silfaina
(hand sanitizer)
Hmaikãwr (face shield)
Lukhum (head cover)
Kut kawr (hand glove)
Hmaituamna (face mask)
Personal Protective Equiptment (PPE)
Midang/ mipui hlata awm.
Taksa insawizawi (physical exercise)
Tui thianghlim leh tuilum in,
leh Tuiluma inbual
Tuiluma hrawk leh kam ṭhuah
Ei leh in tur thianghlim chauh
Immune system tihchak etc.
Heng hmanruate hi chiang taka kan vawn tlata kan hman ṭhat chuan he kan hmelma hian min hneh tak tak thei lo tih hriat a ṭha hle.
Mizote hi hnam huaisen, mi lu la hnam, rãl hrãt leh ṭhian chhan thih ngam inti si hian kan dawih uchuak deuh ta viau em ni? Tunah hian phairam khawpui (metropolitan city) pakhatah ka awm mek a; phai vaiho mai mai tia kan sawi fote hian hripui hi an hlau ve vak lo ni ngei tur a ni, inkhãrkhip, inkhung hran, zãn curfew, Sundaya lirthei tlan chhuah khap, zahngaihna awm lova in man leh hrem tih vel a vãng khawp mai.
Kumtir lam aṭanga hun rei tak inkharkhipna kha chuan an economy a nghawng nasa ve hle a ni. Shopping mall lianpui pui leh sumdawnna kawng hrang hrang erawh a thawl deuh duak a, bazar hmun hrang hrang leh sumdawng dawr chi hrang hrang erawh dan pangngaiin an kal miah miah mai.
Hetiang hi ni mah se Covid-19 hripui dona hmanruate khi chu an ngai pawimawh hle. Khawlaiah hmai tuam lova kal chhuak hmuh tur an vãng hle. Thenkhat phei chuan face mask hi a thuahten an hmang a, damdawi in ṭhenkhatah phei chuan N95, surgical mask hmang lo customer an hmuh chuan an kirtir leh ngat zel. Khabe pawh khuh pha mang lo mask thui chawp hmang chu an thlaktir phawt ṭhin. Mahse, damdawi in zawng zawngah erawh a ni vek lo mai thei.
Kut sil fai leh hand sanitizer an ngai pawimawh hle bawk. Social distancing pawh a theih chin chinah an zawm tha a, mahse, elevator (electric lift)-ah erawh tãwt tak takin an chuang lo thei lova, mahse face mask, head cover, sanitizer, glove, face shield , PPE etc. an ngaih pawimawh avangin hri an inkai vak vak lem lo ni berin a lang.
Mizoram erawh Sorkar thuneitute'n hripui inkai darh hlaua dan hrang hrang an duante ṭha taka zãwm anga lang siin chhuah zalena kan han awm chiah hian mahni invênna hmanrua (Self-Defence/ personal protective Equiptment) kan hmang ṭha leh duh chuang si lova hripui kan inkai darh chum chum ta ṭhin ni berin a ngaih theih.
Mizo mipui economy dinhmun thlirin inkhãrkhip leh dãn tesep hmanga inhrêk vak vak chi a ni tawh lo. Silchar kawt chhuah dan pin hun chhung reiloteah pawh meialh kan en hman lo chauh a nih kha! Chutih laiin sum leh paia hlawkna ringawt ngaihtuaha nitin mamawh bungrua leh chawhmeh to uchuak tak taka chhiar zung zung zel thin lah bo lo. Sorkar thuneitute lahin thuchhuah satliah bak dik lo taka mipui harsatna siamsaktute an thunun ngam lo nge, thil man a to êm êm reng mai bawk si.
Tunah pawh Silchar kawt chhuah a tlang ta a, intodelhna tura kawng dang dap mekte an tawpsan leh a nih chuan inkhãrkhip ṭul zual leh hun veleh economic blockade an ti leh vat mai thei a; hripui hlau bawk, Silchar lam hlau bawkin chaw kan nghei ṭhup thei tlat a ni.
Mahni hnathawh theih zawngte taima taka thawka ei leh bãr ngaihtuah reng chungin hripui do hneh turin mahni invenna hmanruate khi ngai pawimawh ṭheuh ila. Hripui kãi hlauhna ringawt rilruah dah lovin engtinnge hna thawk reng chunga ka do hneh ang tih ngaihtuah chungin mahni invenhimna ngaihtuah ila, invênna hmanruate hi ngai pawimawh ṭheuh ila he mongolian thlah hripui nunrawng tak hi kan hneh theih ngeiin a rinawm.