Written by
- Lalrinawmi Hrahsel

Use of data for decision making (National Statistics Day)


National Statistics Day hi June 29-ah kum tin hman a ni a; scientist leh statistician ropui, Father of Indian Statistics–Prof. Prasanta Chandra Mahalanobis (29.06.1893–28.06.1972) pian champhaah hman ṭhin a ni. India-in zalenna a sual ṭan tirh khan Planning Commission-ah member a ni a, award tam tak dawngin Padma Vibhushan hial hlan a ni. Indian Statistical Institute (ISI) a din a, Mahalanobis Distance leh theory dangte, 2nd Five Year Plan-a an hman–Mahalanobis Model ṭangkai em em hmu chhuaktu, science leh India tana a hnathawhte avangin theihngilh theih a ni lo ang.

He ni hi statistics hmasawn zel nana thiamna hrang hrang hmanga thawkte hriatrengna ni a ni a; statistics zir mite fuihna ni leh mi zawng zawng tan statistics ṭangkaina leh pawimawhna inzirtirna ni atana hman a ni. National Statistics Day 2024 thupui chu 'Use of data for decision making’' (Thil rel felna atan data hman) tih a ni a; heta data tih hi number hmanga thil nihna hrilhfiahna a ni.

Kan ni tin khawsaknaah hian data hi hmanna a tam hle a: ei leh ina fat, vitamin, carbohydrate, adt. lak luh zat te, tui kan in zat, kan ke pên zat, mut nana darkar kan hman zat, kan lungphu ran dan, lirtheia fuel kan thun zat, ni tina kan sum hman/hmuh zat, khaw lum leh vawh dan, kan awmna san zawng, naute piang zat, mitthi zat, natna hrang hrang kai zat, adt. hi data hmanga teh leh hrilhfiah a ni ṭhin.

Ni tina kan hun hmanah hian data tam tak mi pakhatah a tling khawm a. Mi pakhat aia tam a nih chuan data a tam leh zual ang. State leh ram pum mai bakah khawvel zau zawk thlir pawhin data tam tham tak a lo awm ta ṭhin a ni. Hetiang data tling khawm hi zir chian tham a ni a, data nihna, kalphung, a ṭangkai dante zir chiang tur hian statistics hi zirna subject pakhat a ni. Data chu kawnghmang ang thlapa lak khawm a, kawng hrang hranga zir chian a, chu zirchianna chu a nihna ang taka chiang taka tihlanna hi statistics zirna (subject) kan tih chu a ni.

Data tling khawm hi dik taka chhinchhiah a nih zel chuan ṭangkai taka hman theih a ni. Thil awm sa aṭangin data chu lak khawm ni mah se, a nihphung (pattern) leh hawi zawng (trend) kan hriat fiah thiam chuan tun hun leh hma lam hunah a taka hmalakna tur kawng min kawhhmuh thei. Tuna ka hriselna (entirnan–thisen san lam) aṭangin hma lam (future)-a ka dinhmun tur a hriat ve theih a ni. Ka hriselna a ṭhat theih nan engtianga inuluk zel tur nge ka nih tih data chuan min kawhhmuh dawn a. Dawrkai chuan customer-te duh zawng a hriat phawt loh chuan eng thil nge hralh kal ang tih a hre thei dawn lo. Mipa/hmeichhia, naupang/ṭhalai/upa duh zawng aṭangin data a la khawm ang a, chuta ṭang chuan an duh tur ang kha sumdawn nan a hmang chho thei ang. Data chuan customer-te dinhmun a tarlan dawn avangin a tan chuan thil zawrh tur hriat a awlsam phah dawn a ni.

Covid-19 len lai khan a kaihhnawih data–kai thar zat (kum leh mipa/hmeichhia bithliah), dam zat, hmun hrang hranga enkawlnaa awm zat, mitthi zat, oxygen mamawh zat, adt., ni tin chhinchhiah zel a ni a. Covid-19 data hi mimal, chhungkua, khawtlang leh ram tana ruahmanna hrang hrang siam nan en tel ve zel a lo ni ta ṭhin. Kan ram dinhmun tehna hrang hrangte hi data lak khawm aṭanga chhût chhuah a ni a; kan ram dinhmun min hriattir chauh ni lovin, kan hma lam hun tur chhûtin a ngaihna min hriattir thei bawk. Chutianga thil nihphung kan thlir theih chuan a taka hma kan lak ṭulna laite kan hre thei dawn a, thil rel felna atan data a ṭangkai ta em em a ni.

Data ṭangkaina chu kan sawi vek thei dawn lo a, a ṭangkaina pakhat chu quantitative research a ni. Statistics theory leh tools (hmanrua) hrang hrang chu data zirchiana (analysis)-ah kan hmang ṭhin a. Heta kan thil hmuh chhuahte hi a nihna ang takin kan hrilhfiah (interpret) a, kan research azirin kan thil hmuh chhuahte chu kan khaikhawm ṭhin. Heta thil pawimawh tak pahnih chu data leh statistics a ni. Data leh statistics hi thil kal kawp tlat a ni a, data tel lo chuan quantitative research a awm thei lo va chutiang bawkin statistics tel lo chuan data a zir chian theih ngawt loh bawk. Data hmanga thutlukna min siamtir theitu chu statistics a ni. Chutianga felfai taka thil zirbing a nih chuan thil tam tak hi data hmangin a rel fel theih a ni.

Data hi dik tak a lak khawm a nih loh chuan rintlak loh a ni mai ṭhin. Data kan neih a tlem lutuk chuan thutlukna siamna atan thil dik tawk lo a thlen ve thei. Kan data duh ang kan lak theih loh avangin phuahchawp emaw, kim lo emawa data lakte a awm fo a, hengte hian data quality a tichhe ṭhin. Data dik (a lem leh phuahchawp ni lo) chuan dinhmun dik tak min hriattir mai ni lovin, thil relna ṭha tak a thlen thei a ni.

Data hi amah tawp chuan thil a rel kim thei kher lo ang. Thil dang hrang hrang–chhia leh tha hriatna, zirna hrang hrang, tawn hriat, adt., nen kan ṭan kawptir thiam erawh chuan thil rel felna ṭha zawk nei turin data chuan dinhmun hrang hrang inthlak ve reng a tarlan avangin a ṭangkai hle. Hmalakna thûk leh zau zawk, hmasawnna awmze nei taka kalpui a nih theih nan data hian kawngro a su hneh hle a ni.

- Lalrinawmi Hrahsel