Written by
- Matana Pachuau

Duhoma bân leh dan

Dan lam thlirna ni lovin politician thlirnaa ngaihdan sawiah chuan Pu Hawla'n Pu Duhoma ban a nih chungchanga thuchhuah a siam kha a ṭha hle mai. Mahse, India ram danpuiin thuneihna leh mawhphurhna a pek anga thutlukna siam lo thei lovah Speaker chuan a inngai a. A lan dan chuan Speaker thutlukna hi dan tlawhchhan a ni. A press conference pawh a ulukin a thu hla pawh a zahawm khawp mai.

ZPM lam tan chuan lungawina tur a awm lova, hei hian a lantir chu ZPM din a nih dan fel tawk lo a ni. Hnawhsarum taka phuahkhawm a ni a. A hun takah registration kha tifel hman nise tuna buaina hi Mizoramin a tawk lovang. Amaherawhchu, an in rem fel lo chung khan Mizoram mipui ṭhahnem takin an duh a, Pu Duhoma phei chu bial 2 ah a tling hial a ni. A awmziaah chuan khati taka pawl in rem fel lo an ni chung khan mipuiin an hnawl lova, mipui ṭhahnem tak mandate an nei a ni. 

MNF hian Pu Duhoma an beih chhan hi dan an ngaih pawimawh vang niin an sawi a. Mahse, a tak takah chuan Pu Zoramthanga'n hnawksak a tih vang hi ni ngeiin a lang. An politics chhiarkawp hi a fuh dawn nge dawn lo kan la hria ang chu! 

Speaker pawhin danpui leh dan dangte a ngaihpawimawhzia a tilang a, hei hi tak tak nise a duhawm hle. Dan ber hi a lal chuan kan fel duak mai ang. 

Dan sawi takah chuan tuna Pu Duhoma bantir tura an hming ziaktu zingah hian danin MLA ni tura a remtih miah loh pathum an awm a. A dang pawh hi bihchianin an ni ve mai thei bawk. Chu'ng dante chu i lo en ho leh lawk dawn ang u hmiang. 

Inthlan kaihhnawih dan Repre­sentation of the People Act, 1951 Sec 5A ah heti hian kan hmu a:

"A person shall not be qualified to be chosen to fill a seat in the Legislative Assembly of a State unless...(a) in the case of a seat reserved...for the Scheduled Tribes of that State, he is a member of any...of those tribes, as the case may be, and is an elector for any Assembly constituency in that State."

He dan hi sawi tawh ṭhin angin MLA atana in candidate-te hi State-in Scheduled Tribe list a neiha an hnam a tel ve loh chuan chu state-a Scheduled Tribe te tana bial hauhah MLA ni turin an qualify thei lovang tih a ni bur mai a ni. Scheduled Tribe list hi a pawimawh hle tihna a nih chu. 

Party mit aṭanga thlir lovin, chhungkhat laina mit aṭang pawha thlir lovin dan mit aṭanga thlir chuan Pu Rinsanga leh Pu Valtea te hi 100%-a ban tir (disqualify) nghal tur an ni. Mizoramin kan hman Scheduled Tribe List hi in en chuan Pu Valtea leh Pu Rinsanga te hian Pu Zoramthanga bial (Scheduled Tribe te tana hauh ni lo) ah chauh an tling thei a. A chhan chu Mizote hian kan politician hmasate aṭang tawh khan thil kan ngaihzam vangin vawiin thleng hian Ralte hnam hi Manipur state-ah chauh recognizes Scheduled Tribe an ni. India ram hmun danga tribal nihna hi danah pakhatmah an nei thiang lo a ni. Kan politician hmasa Pu R Vanlawma khan Chakma pain Scheduled Tribe nihna a neih ang a nei lo tihna a nih chu, danah chuan. 

Pu Valtea chungchang hi a khirh ang reng a. Mizo zingah hian an thlahtu hnam dang engemaw zat an awm a. Chu chu thil sual a ni lo. Murray te, Halliday te, Miller te leh hnam dang dang hi kan zingah awmin Mizoten kan pi leh pute danin kan pawm vek tawh hlawm a ni. Saphun innghahna bul - inpawm tawnna (mutual acceptance) - hian kan han sawi zawng zawngte hi Mizo hnamah a 'baptis' a. Lunglei lama Sailo lal pakhat phei chuan Chittagong-a Bengali Muslim sal a lak chu Sailo hnamah Mizo hnam dan dik takin sa a phun tir a. Mizovah a siam mai pawh ni lovin Mizo (Sailo) lalah a ruat nghe nghe a ni. Chu Bengali Muslim, Kahmu Ali-a chu Mizo hming pek a ni a, Kahmuliana tih niin a tuchhuan chu Mizo zinga engineer huaisen Pu Ruata Sailo hi a ni nghe nghe a ni. 

Saphun dan hi dan hman theih tawh loh (invalid) a ni a. Mahse kan aiawha roreltu tur MLA te kaltlanga Mizoram mipuiin dan kan siam kan hman mekah heti hian Mizo tih hi kan hrilhfiah: ('Mizo' means and applies to individuals who are Mizo by birth; by adoption of minor child and persons who have been accepted as Mizo by the Society and Community at large.)

Mizo-a piang, Mizo nu leh paten fa anga an lak (adopt) leh Mizo khawtlangin an pawm i nih phawt chuan danin Mizo i ni a ti a ni. He dan hi 2014-a siam a ni a, mahse a innghahna chu kan pi pute hunlaia an lo tih ṭhin dan kha a ni. Sailo lal Kahmuliana damlai khan a khua leh tuite khan Bengali Muslim a nih an hre vek ang a, mahse Mizo dana khawtlangin an pawm avangin kawng tinrenga Mizo nihna nei a ni. 

Fa lak chungchangah hian in ngaihtuah ngai nge ngai lo ka hre lova, Mizo naupang hi Spain-ah emaw Italy-ah mi tuin emaw fa atan la ta se, a thisena a nihna (ethnic identity) a bo loh laiin kawng tinrenga chhutin Spanish emaw Italian hnam a ni dawn tawh tihna a ni. Chutiang zelin Bengali emaw Punjabi hnamah te pawh. Mizo nu leh pate hian Mizo thisen far khat pawh nei lo Chakma naupang emaw Tuikuk naupang emaw Russian naupang emaw Tamil naupang hi dan ang thlapin faah la se, Mizo hmel pawh pu miah lo kha danah 100% Mizo a ni ang a, Scheduled Tribe certificate pawh dan ang thlapin a nei thei ang. 

Mizorama hnam dang thlah awmte hi kan dan hman lai leh kan hnam kalphungin (cultural practice) Mizo nihna nei an ni. Mahse, buaithlak deuh chu an surname te hi Mizo hnam zinga tel a nih loh avangin Mizo nihna leh tribal nihna zawng zawng nei mah se recognized Scheduled Tribe nihna an neih loh avangin danah chuan Celina Dey-i ang tho hi an ni. 

Hnam chungchang leh kan Scheduled Tribe List chungchang hi uluk zawka ngaihtuah a pawimawh­zia kan hriat thar a ṭul a, hmala thei tura thuneihna pek kan thlan tlin hruaituten hmalak a ṭulna lai hi en liam tawh lova hma an lak theihna turin lo chhiar ve ngei se a duhawm hle a ni.

Pu Zothantluanga (Valtea) hi Mizo pasalṭha Chawngbawla tunu nupuia neitu Pu John Miller-a tupa a ni a. An chhung hi Mizorama khawtlang leh kohhran rawngbawlnaa thawh hlawk ber pawl an ni ang. Pu Valtea Mizo-na hi tuman an 'question' loh laiin Miller hi Mizo hnam a nih loh avangin pasalṭha Chhakchhuak Chawngbawla thisen kai pawh nise danah Scheduled Tribe nihna nei turin a rem lova. Mizorama Miller chhungkua te hi Mizo nihna zawng zawng ṭawm a, pawma an awm chungin dan kan siam danglam hma chu Scheduled Tribe nih theihna a awm lo a ni. A la duh a nih chuan legislate (dan siam) a ngai a ni. 

Mizorama sap thlah chhungkua kan neih Miller te, Halliday te, Murray te hi an thlahtute ramah an awm lova, an thlahtu sap hnamzia leh chanvo engmah an chhawm hran lova, tuma'n sap thlah an nih vangin Mizo lovah kan chhiar lova, chhiar tur pawh an ni lova. Mizona zawng zawng ṭawm vek an nih avang hian dan ang thlapa Mizo-a chhiar an nih theih nan, an duh lo a nih hran loh chuan ruahmanna siam hi a ṭha mai thei. Tin, anni chhung ni lo hnam dang thlah Mizorama chengte pawh hi. Mizo bak nih ngaihna an hre lova, Mizo bak an ni kan ti chuang bawk lo a ni. Mizo hnama sa an phun kha la theih se chuan a rem mai a, mahse dan thi a lo nih tawh takah chuan kan MLA rualte hian dan an siam a ngai tihna a nih chu. 

March 24, 2011 khan Mizorama kan dan siamtu MLA rualten Gangte hnam (recognized Scheduled Tribe ni sa) hi Mizo hnam (tribe) a chhiar tel tawh turin lungrual takin an lo pawm tawh a. Kha kha legally-in a valid leh valid loh chu kan Law Minister Pu TJ Lalnuntluanga leh Law Secretary Pi Marli Vankung ten an lo zir thei ang. A lo valid chiah lo a nih pawhin a valid theih dan tur an ruahman thei ang. Chutiang chuan tuna kan sawrkar hian 'modern day saphun' dan hi a siam thei a, siam ngei pawh a ṭha maithei. A nih loh chuan political-ah fit eng ang mah se Sec 5A RP Act hian Miller hnam te hi MLA nih a remti thei lo a ni. 

Miller chu sawi loh Zofate zinga a Mizo ber Ralte pawh automatic-a disqualify nghal tur an ni. 

ZPM te hian Danpui ngai pawi­mawh Speaker hi heng kan han tarlan MLA te ban tur nge ban loh tur tiin han zawt chhin se a chhan dan azirin Danpui hi a ngaipawimawh tak tak nge tak tak lo kan hre thei ang. 

Dr Thiamsanga chu false affidavit a thehlut a, High Court-ah complaint thehlut se a ban a ngai bawk ang.