Durtlang - Bawngkawn kawng
Fûrpui kan thleng a, Mizoram mipuite harsatna tawh ṭhin leimin kan hre ta mawlh mawlh mai. Durtlang leh Bawngkawn inkar lei tla avangin June 29, 2024 (Inrinni) khan nilengin kawngpui dan a ni a. A hêlna kawng Ṭhuampui-Durtlang-Selesih road-ah kawng kam in sa lei min a awm bawk avangin mipui tan harsatna nasa tak a thlen a ni.
Durtlang kawngah hian Kolasib tlangdung aṭanga Aizawl rawn lutte mai bakah hmun pawimawh tam tak a awm a, a ṭhen chauh han sawi ila. Synod Hospital, Zirtiri College, SIRD, DDK Office, Mizoram Hindi Training College, Women’s Polytechnic, ICFAI University, Gospel Centenary School, Aizawl Theological College (ATC), Apostolic Theological Institute (ATI), Vanglaini Office, Missions Foundation Movement (MFM) hmunpuite leh hmun pawimawh dang tam tak a awm. Aizawl aṭanga ni tin Durtlang kal mamawh mi sang têl an awm a, chutiangin Aizawl khawpui chhunga sikul, office leh bazar châkkhai lama kal ni tin sang têl an awm bawk.
Bawngkawn–Durtlang kawngah hian lung tla avanga vanduaina tâwk, nunna hial chân pawh an awm leh zauh ṭhin a. Tuna leimin hlauhawm dinhmuna ding mek pawh hi a neitu dinhmun aṭang chuan rilru hrehawm takin, mi pawisawi nih inthlahrung takin an awm ngei ang tih a rin theih a. He lai kawng chho hi hmasawnna hnathawhna leh kawng laia chenna in sak pawh phal lohna hmun tam tak a awm. A bikin Leitan leh Haflong inkar lei tlak hlauhawmna lai bikah phei chuan sawrkar pawhin dante siamin, mipui himna tur a ngaihtuah ve hle awm e.
Amaherawhchu, ram chhengchhia, in sakna leh dawr atan pawha hmunhma din phal lohna ni siah hian miin LSC a lo neih a, ram a lo neih tawh chuan sumdawnna leh chenna atan an lo ît ta ṭhin a. Mahni chen duh loh pawhin mi luah tur tal pawhin kan sa ta hram ṭhin a. He lai ram hi ram chhengchhe tak ni siin, ram neia LSC kan lo pe leh mai ṭhin hi a lêra AMC dem ngawt pawh hi a dik ber lo thei a. Ram petu Revenue department lam hian ngaihtuahna thar kan siam a ṭha awm e.
Tuna kan buaipui mek petrol pump tur an laih leh, in sakna tura an laih (kawng an block-na chhan) pawh hi en vang vang hian hetianga permit neia hma an la mai thei hi mipui mak tih a hlawh hle. A ti theitute'n dan ang thlapin an dil a, Geologic Review Board, AMC hnuaia expert kan neihte'n phalna an pe mai pawh hi dem mai an awl dawn lek lek a ni. A leilung awm dan te, a ram âwih zawng leh leilung muk dante enin, hetianga lai tura phalna an pe mai thei hi ngaihtuahna eng ang hmanga pe nge an nih a, zirchianna an neih leh kalpui dan hi eng ang chiah nge tih hriat chian pawh a tichakawm khawp mai. Mipui tawrhna erawh a thlen nasa hle mai. Synod Hospital-a inentir tur damlo traffic jam-a darkar 2 dawn tâng te, kawng kual lama kala hun leh thâ an khawhral zawng zawngte hi a man a tam khawp ang.
Durtlang lei tla avanga harsatna hi tu nge mawhphur a, tu chu nge dem tur tih lam hi sawi kual tam lo ila. Engtin nge hetiang harsatna hi sutkian a nih theih ang tih hi kan ram hruaitute hian an ngaihtuah tur ṭul hmasa chu a ni zawk. Durtlang chhoa harsatna a lo thlenin rilrua awm ṭhin chu – mipuite’n kan chakna kan hman a ngai tih hi a ni. Mipui tana him lo tih hre rengin permit pek a, in sak, kawng chhak laih a ni a. Mipuite himna aiin, thuneitu tlem tè hmelhriat neite'n an sumdawnna leh an hlâwkna turin hma an la lui zel si a. Mipui hian kan himna tur atan sawrkar kan au ei ve thei a, chu chu kan au ve dawn lo em ni?
Thuneitu sangte ngaih pawimawh hlawh (political will)-a awm a ngai a. He lai kawng chho enkawlna dan kan neih mek hi ennawn a, mipui tana him ngei tura dan kan siam a ngai. He lai kawng chho zawng zawng hi a hlauhawm vek lo a, a hlauhawm lai bik a awm a. Leitan leh Haflong inkar bik phei hi chu dan kan neih sa hi ennawn a, khauh zawk leh khawng zawka mipui himna tur dan thar kan hman a ṭul hle. Dan khawng zawk ngiatin NGO hrang hrangte hian sawrkar kan nawr thiam pawh a hun. 'Sanghar âr lâ' an sawi ang mai a, sangharin ar a lak laia ṭi dêk, a awm loh veleha lungawi leh mai hi kan ang ṭhin. Kawngah lei a tla a, harsatna kan tâwk a, kan phun a, dem tur kan zawng ruai ringawt a. Phun lungawi leh mai loa mipui himna tak tak tur ngaihtuaha ke pên chhuak ngam kan awm a ngai ta e. Ar eitu sanghar tak hi kan man a, mipui himna tak tak tur ngaihtuaha mipui kan au chhuah a hun ve ta.
He lai rama LSC lo neite pawh ṭha takin kan ram hruaitute’n inbiakna dawhkan kilpui se, an LSC lo neihte enfel vek ni se. Sawrkarin ram dangah hmun pek dan zawng se, he lai kawng chhoah hian tu mahin LSC nei loin, mipuite himna chauh sawrkarin dah pawimawh hmasa ber se. Miin LSC a lo neih tawh chuan court-ahte kalin, in sak an tum emaw hmalak an tum zel si a, chumi avang chuan sawrkar pawh a huai thei lo ṭhin. Tunah pawh court case kal lai a awm nite pawhin an sawi mek a ni. Aizawlah hian mipui kan pung zel dawn a, kum 2030-ah phei chuan mipui nuai 4-5 dawn awm thei hial turin an chhût a; a theihna lai apiangah in sak hi kan la tum zel dawn. Sawrkar hian khawng taka mipuite himna tur ngaihtuaha dan hmanga rorelna a kalpui loh chuan, mihring siam chawp chhiatna (man-made disaster) kan tih ang hi kan la nei tam tawlh tawlh dawn a ni.
AMC lam pawhin lei min hlauhawmna hmunah permit kan pe a nih chuan, permit petu engineer leh geologist-te pawhin hneh taka vil (close monitoring) hi an ti tur a ni a. Sum siam nan chauha hmang loin, mipui himna tura dan kan siam hi a nihna tak tak turin kan hman a ngai. Tuna lei tlak hlauhawm mek, mipui harsatna siamtu pawh hi nikum aṭanga laih tawh a ni a. Lei tla a awm reng a, hna ṭan loin (kum 1 dawn a ni tawhin ka hria a) kalsan a ni a. A chhak lama in awmte'n tui luanna an nei ṭha lo a nih phei chuan, tuna hetianga lei min hlauhawm dinhmuna din hi kan siam chawp (man-made disaster) dik tak a ni. Pumpelh theih, kan inthlahdah vanga harsatna kan insiam chawp a ni.
Bawngkawn ring rêk (chicken neck) lai avanga ni tin traffic jam nasa lutuk pawh hi, tihziaawm dan turte hi hmanhmawh taka ngaihtuah a ngai. State Guest House kan neih mek hi sawn chhuak a, he lai hmun hi rawt hniam a, heta ṭanga kawng chhawng kalna siam a, Greenwood Hospital bula chhuak pheiin, Durtlang chho kalnate hi siam theih tur nite pawhin a lang. Hengte hi ni tina nasa taka mipui tawrhna thlentu a ni a, hmalakna hmasaah neih a hun tawh tak zet a ni.
Damdawi-in leh zirna-in pawimawh tam tak awmna, Durtlanga kalte tana ni tina an harsatna tawh leh an hun khawh ral man (opportunity cost) hi chhût ila, a man a tam khawp ang. Kan sawrkar thar ZPM sawrkar hian political will tak tak neiin hma la ngam se, Vision Aizawl 2050 neiin mipui himna leh awlsamna, hmasawnna hi dah pawimawh hmasa se la. Kan ram hian mipui aw ngaithla sawrkar hi a mamawh tak zet a ni.
- Dr Zonunmawia