Written by
- Lalsiamkima Samte

A phute awrh loh parṭhi (Kohhran leh remna)

Pangpar ṭhi awrhtute hian parṭhi lo chhuah nana par kung zung kaih dan leh dinhmun an chhut ngai lem lo. An chhut lo mai a ni lo, par mawi tak lo chhuah theihna tura tui, ni eng leh leiṭha ṭangkainate pawh hre bawk mah se an thutak khûkpui chiam lo.

Chutiang chu kan chenna khawvel, leilung nih phung, khuarel dan a nihna chin pawh a awm. Vuivai leh phunnawipui chiam a sâwt tur a ni lo va, phunnawi loh vanga sâwt tur pawh a ni hek lo. Chutiang ngaihdan chi hnih chu hre hmasa chungin Mizoram buai kara kohhran hnathawh ṭîl ṭiak kha chhumbung deuhin bilh khiah teh ang.

March ni 11, 1966 zing chaw ei hma a ni a, Synod moderator Rev. Alwyn Roberts hnenah, "Mizoram mipui dinhmun a buai zo ta a ni ber mai a, engmah hian mumal a neih theih bawk si loh avang hian Pathian rin chhanin kohhran hian eng emaw tih tur kan neiin ka hria, ngaihtuah vat a va ṭhain a va ṭul em," tiin Rev. Dr Lalngurauva chuan thu a han thlen a.

Hei hi, thu tak ban, mimal ṭhahnem ngaihna thuchhuak ni mah se, kohhran chet zuina leh chet chhuahna aṭang chuan Mizoram buai aṭanga ni 6-naa remna lam hawia kohhranin ke a penna hmasa a ni.

Pu Ngurauva thu thlen chu Pu Robert-a'n "I ngam dâwn em ni?" tiin a lo chhâwn a. A ni chuan, "Ngam leh ngam lo lam a ni lo, kan dam dawn nge dawn lo tih pawh hriat a nih loh hi, a ṭul a ni ringawt," a ti sam êt a. Hemi tuka an titi leh kamchhuak kha an ṭawng ngeia hriat a châkawm hle mai. Thil ṭul leh pawimawh an sawi zel a, an thu laimu leh thu tawpna chu a tuk ni 12 dar 10-a Synod Standing Committee (Synod Executive Committee) Emergency Meeeting rawt thluk leh neih phawt chu a ni ta.

Mizoram buai boruak chu a la sârhû hle a, chhûm a pik na hle dawn tih lah rinhlelh rual a ni lo. Chu chuan a dang lo. Ngurauva leh a ṭhuihruaite chuan motor hmaa flag var tarin Aizawl khawpui hmun hrang hranga Synod Standing Committee awm ang angte chu Emergency Meeeting neih tur thu an hrilh hlawm a ni.

A tukah chuan an ṭhukhawm a, an rel ta a, an sawi ho ta. Mipui ṭhatna tur te, himna tur te, buaina rapthlâk a lo reh a, muanna a awm theih nan tih tur ṭul leh pawimawh an tihte pawh an sawi ho va. Citizens' Committee a piang a, Synod Standing Committee chuan he Committee a pian hnu chuan mawhphurhna zawng zawng a hlan vek a, a inrawlh chhunzawm tawh lo.

Kut a sil hma hian Mizoram Presbyterian Kohhran chuan thupuan leh ngenna thuchhuah paruk a siam a, a pa 5-na chu hetiang hi a ni: "Mipuite chu an awm dan pangngai awmtir leh tur leh Mizoram nun siamṭha turin kohhran chuan a theih ang kawng zawng zawnga inhman a tiam tlat a ni."

Hetiang rilru hi buai tirah kohhran rilru a ni. An thuchhuah paruk zingah khan ramhnuai lamin duh lohte pawh an nei a. Mahse, kohhran hrang hrang chu thawn darh zui a ni ta tho va, a ṭhenin lambun an tawk a, Synod hotute pawh vau tawkte pawh an awm a ni awm e.

Aizawl Citizens' Committee a ding ta bawk a, Committee hmasa ber chu March ni 13, 1996-ah Synod Office-ah neih zui a ni ta. Kohhran aiawh hrang hrang awm khawmte chuan chanvo insiam remin, Chairman atan Rev. Dr Lalngurauva, Secretary atan Pu Paul Zakhuma, Treasurer atan Upa Chalhnuna te chu ruat zui nghal a.

An din tirh chuan mipui zingah hralh an tla vak lo a ni ang, Chairman ngei pawn, "Mite'n an hriat chian loh avangin hna a thawk chak thei vak lo va," a ti ve chhap rêng a ni. Mahse, hun a kal hret a, mipui zingah hriat a hlawh chho va, hralh a kal chhunzawm hle thung.

An theih ang angin Zoram tan hna an thawk chhunzawm a. Mipui thlavang hauh te, sipai râwvâ lutuk khap daih te, ei leh in tur te, kangmei tuar mipuite chu neih sa engmah nei loin Pathian rinchhanin an kal a. Kohhran hrang hrangte che chhuakin, pawisa, thawmhnaw, buhfai leh a remchâng apiang chu an theh khawm bawk ṭhin.

Hun leh kum a her zel a, mipui tawrhna a nasa tual tual a. Mizoramah vai sipai an lo lit nasa telh telh a, boruak thim zual zel vangin Citizens' Committee tan pawh hmalak ṭul leh ṭul lo chin a tam sawt hle. Chutiang boruak karah chuan Synod Standing Committee kut sil tawh pawh a hranin a ṭhu leh a, Rev. Dr Lalngurauva leh Rev. C L Hminga (Baptist Kohhran)-te chu a bika sawm an ni bawk.

Tichuan, Remna Committee (Peace Committee) din zuiin Synod puipa pathumte bakah Ngurauva chu ruat an ni a. He Peace Committee hi Baptist Kohhran nen Christian Peace Committee tih hming pua thawk ho tur an ni. Baptist Kohhran dawr turin Lunglei lamah Ngurauva chu a thlawk phei a. Mutmu pawh thlamuangin a va tuah hlei thei lo a ni ang, Lunglawn, Rahsi Veng, Serkawn leh veng ṭhenkhatah chuan a cham chhungin a insawn kual zak zak a ni awm e. A cham chhung hian lehkha ngaih bei lo zet, vauna lehkha hrawmhrâw tak mai tar khum a ni nghe nghe.

Chutiang chuan hma an la a, an bei a, an kal a, hlauhawm an tâwn tlang a. Vau leh tairawtiang lek khum tura thu lungrun lo zet mai dawnte kha an nei châmchi a ni. Mahse, an zâm lo, an tumah an chiang. Hnam hmangaihna leh nunaute tawrhna kha an hmu chiang a, remna leh muanna a awm theih nan kut silsan an tum lo bur a ni.

Baptist Kohhran leh Presbyterian Kohhran ṭhutkhawm chuan a hmâwr bâwkin Christian Peace Committee chu a ding ta. A ṭul a pianga lamkal tur leh hma la tur pathum–Rev. HS Luaia, Rev. Zairema leh Rev. Lalngurauva te an ruat a. Anni'n MNF lam biak hmasak phawt a, chumi hnua India sawrkar biak leh chu thu delhkilh a ni zui nghal zat a ni.

Kohhran duh leh mipui duh tipuitling tura hmalakna chu November ni 2, 1966 zanah lamkal pathumte chuan Laldenga, President, MNF President nen inkawmna an nei ṭheuh va, a tuk November ni 3, 1966-ah inbiakna tak tak chu an nei. He inbiakna hi a kaltluang thawhkhat hle.

Lamkal pathumte chuan India sawrkar lam hawi lehin, India sawrkar biak an tum vawi khatna chu a tlawlh a, a vawi hnihna chu May ni 8, 1967-ah Home Secretary LP. Singh an hmu a. May ni 12-ah Prime Minister hmuh an tum chu, "Hetianga buaina hi chu ram hmasawnna atan a ṭangkai miah lo ti rawh u," tiin Pi Indira Gandhi chuan a Secretary lamah a lirh pheitir daih a. Secretary hnenah an thu ken an bun ruah hnu, May ni 13-ah Home Minister YB Chavan hmuin inbiakna chu an nei leh a, thu lawmawm an dawng lo hle. Ramhnuai sipai ho râwt chimih a tum thu a lo la chhak chhuah khum phiar phiar a ni awm e.

Christian Peace Committee chuan MNF leh India sawrkar a be thei ta. Chu mi hnua remna leh muanna atan hmalakna kal zel chu Mizo history a ni tawh e.

Remna Ni pawh vawi tam kan lo hmang ta. Lei hnuaia zung kaihtute'n khawvel êng an hmu ngai lo ang hian Remna Ni-ah kohhran hian khaw êng a hmu khât ta hle mai. Keini ang rawlthar tir, hriatthiam reng reng nei lo hriatthiam loh thil a ni e. Mahse, hei erawh kan hrethiam: Pangpar mawi tak lo par chhuak chu a par mawi zawh poh leh a lang lo lamah zung kaih a thuk a, a kai nghet bik ṭhin. Chu chu thu dik a nih ngai chuan, zung kaihtu chu kohhran a ni a, a par mawi tlântute chu keini ho hi kan ni, ti ta ila, dâwt sawi erawh kan ni hauh si lo.

Lehkhabu râwnte :

(APA style reference Citations):

1. Lalngurauva, Rev. (2008). Mizoram buai leh Kohhran. Aizawl: J.P. Offset Printers.

2. Lalngurauva, Rev. (2014). Awma leh Kei (An Autobiography). Aizawl: Lengchhawn Press.

3) Zairema, Rev. (2009). I ni min pek hi. Guwahati: Bhabhani Offset & Imaging System Pvt. Ltd.

4) Vanchiau, C. Lalawmpuia. (2024). Tualchher Criticism. Aizawl: KL Offset Printers.

5) Darchungnunga, Rev. (2017). Kohhran leh Mizoram Politics. Aizawl: Synod Press

- Lalsiamkima Samte