Written by
- Rochamliana
Thakthing Veng

MANIPUR BUAINA


June 10, 2024 (Thawhṭanni)-ah khan Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) hotupa Mohan Bhagwat chuan Lok Sabha inthlanpui neih zawh hnua inthlan chungchang sawia a ṭawng chhuahna hmasa berah Manipur buaina chungchang a sawi a, “Manipur hian remna leh muanna nei turin kum khat an nghak ta. Buaina a chhuah hma khan kum 10 chhung chu Manipur hi state ralmuang a chhâl theih a ni a, silaia inbeihna sawi tham a awm tawh lo. Thâwk leh khatah buaina a lo chhuak ta thut a, tute emaw siam luih nge, tute emaw infuihpawrhna vang zawk, tun thlengin buaina mei a la mit lo. Manipur hi ṭanpuitu auvin a ṭap a ni, tu nge ngaihven dawn? Ngaih pawimawh hmasak bika dahin anmahni ṭanpui hi kan mawhphurhna pawimawh hmasa a ni. Inthlan boruak kalsan tawh ila, tunah chuan ram leh hnamin harsatna a tawh mek lam hi i hawi tawh teh ang u,” a ti a.

Inthlanpui hma aṭanga RSS nena inkar nei hle anga tlângthang, chumi avanga tun inthlanah pawh tlang rin aia che ṭha ta lo hle nia sawi zui hial BJP party tan RSS hotupa thu leh hla hi ngaihthlak ngun loh ngam chi rual a ni rih lo.

RSS hotupa thusawi aṭanga kar khat âwrh a liam hnuah, June 16 (Pathianni)-ah khan Manipur Governor Anusuiya Uikey chu Manipur-a buaina chhuak thar zel chungchangah Union Home Minister Amit Shah hnena thil awm dan kimchang sawi turin Delhi-ah koh a ni a. Hemi chungchang hi Amit Shah-a office chuan mipui vantlang hriat ngei turin X-ah heti hian an tlangzarh nghal vat a, “Manipur Governor Pi Anusuiya Uikey chuan vawiin khan Union Home Minister leh Minister of Cooperation ni bawk Pu Amit Shah a hmu,” tiin. Mahse, mi rilruah zawhna lian tak a piang nghal a, “Eng ngati nge Governor chauh an koh tak? Engati nge Chief Minister N Biren Singh an koh ve loh?”

A tuk June 17 (Thawhṭanni) chawhnu lamah Ministry of Home Affairs-ah Union Home Minister Amit Shah kaihhruainain high-level meeting neih zui a ni a, ‘tun dinhmuna Manipur buaina’ an thlir ho va, ‘buaina chinfel dan tur’ an thlir ho zui bawk. High-level meeting-ah hian Union Home Secretary Ajay Kumar Bhalla te, IB Director Tapan Kumar Deka te, Army Chief Gen. Manoj Pande te, Army Chief-designate Lt.Gen. Upendra Dwivedi te, GOC of 3rd Corps Lt.Gen. HS Sahi te, Assam Rifles DG Lt.Gen. Pradeep Chandra Nair te, Ministry of Home Affairs-a Adviser (Northeast) AK Mishra-te an tel a. Manipur sokar aṭangin Chief Secretary Vineet Joshi te, Security Adviser Kuldiep Singh leh DGP Rajiv Singh-te an tel bawk.

“Ṭhukhawmte hian eng nge an sawi ho?” tih aiin, “Eng vangin nge Manipur Chief Minister N Biren Singh an koh tel ve loh chu?” tih chu mi hriat châk zawhna langsar a ni zui a. Manipur sorkar insawifiahna chu, “Security official-te tan ṭhutkhawm kha koh a ni a, Chief Minister a tel ve a ṭul lo. A thu hrimin nikum May 30 aṭang khan Manipur sorkara Security Adviser Kuldiep Singh hi Unified Command hotu ber a ni a, dan leh thupek kaihhnawih thutlukna chu a kut a ni,” tih a ni a; mahse, mi rilru a hmin viau lo.

Inner Manipur constituency aṭanga Congress party aṭanga thlan tlin hlim hlawt MP thar Bimol Akoijam chuan hetiang ṭhutkhawmna pawimawh lutukah Chief Minister ber sawm a ni ve ta lo chu, “A mak a, a vanduaithlak bawk,” a ti a. “Chief Minister Biren Singh hi ‘Amit Shah thu thuin a awm, amahin thu a nei lo, milem mai a ni’ an ti ṭhin a, kan awih phal lo. Mahse, buaina chhuah ni khat ni aṭanga ka zawhna chu a la ngai reng, Manipur-a dan leh thupek kenkawh hi tu mawhphurhna nge? State sorkarin thuneihna a nei lo va, sorkar laipui duh danin engkim a kal tih hi tunah chuan chiang takin a lo lang ta a ni,” a ti.

Sawm ve loh, tel ve lo langsar zingah Chief Minister hming a langsar lûr nâa, Manipur buaina chungchang sawihona ṭhutkhawm pawimawh takah Manipur mi hrim hrim–Meitei, Kuki, Naga leh Pangal aṭangin tu mah an tel lo. Mi tam tak ngaihdanin, hei hian sorkar laipuiin Manipur laka a rilru puthmang a tarlang a, buaina chinfel tumna tak tak a la neih lohzia a tarlang bawk a, Manipur buaina a la namnûl rihzia a tarlang chiang hle niin an ngai. Ngaihtuahna ril tak hmang lem lo pawha thil chiang sa reng a awm a, chu chu–Manipur buaina chingfel tur chuan Manipur-a hnam hrang hrang (stakeholder)-te buaina chinfelna kawngah thûk taka an inrawlh vek a ṭul a, anni mai bakah mipui thlan chhuah chanvo pawimawh changtu (elected representative) te, political party leh tlawmngai pawl (civil society)-te tel lo chuan sorkar mi pawimawhte ringawt tan chuan Manipur buaina khi chinfel rual a ni lo.

Mahse, buaina inṭan aṭangin thla 13 zên zâwn a liam tawh a, sorkar laipuiin tun thlengin buaina chinfelna kawng dap ho tur leh hnam pahnihte inkara inbiakna bul ṭan tur pawhin Manipur-a hnam hrang hrangte aṭanga aiawh thlan chhuahte emaw, tlawmngai pawl aiawhte emaw, MLA-te emaw tal pawh mumal takin a la sawm lo niin an sawi. Chutiang kawngah chuan hmalakna langsar hmuh tur pawh a la awm rih lo niin a lang bawk. Kuki leh Meitei inkarah inrinhlelh tawnna a nasa zel a, ni tinin a zual a ni ber. Hnam pahnihte inkar chingfel turin dawhkan kîla inbiakna bul ṭan turin hmalakna eng emaw chen tal kalpui hmasak phawt a nih loh chuan Manipur buaina khi dan leh thupek hmanga chinfel theih tur chi niin a lang lo.

MHA hian Manipur buaina hi dan leh thupek kenkawh chungchang chauh emaw a ti a nih chuan buainain reh lam a pan lawk lo vang tih hlauhawm tak a ni. Press Information Bureau (PIB)-in a tarlan danin, Home Minister Amit Shah chuan high-level meeting-ah chuan, “Manipur-ah buaina a chhuah zui tawh lohna tura hma la turin security force-te chu hriattir an ni,” a ti a. May 2023-a buaina a chhuah hnuah security force-te’n Manipur an ṭhutchilh hmuk a, chutiang tak chuan tan an la reng a, mahse, buaina erawh a punlun zel si. Amit Shah-a thusawi, PIB-in a tarlan dang leh chu, “Buaina siamtute lakah dan angin khauh taka hremna lekkawh tur a ni,” tih a ni. He thu phei hi chu mi tam takin ‘nuih tiza’ mai a ni an ti a. Manipur Chief Minister hlui Okram Ibobi Singh chuan, “Chuti a nih chuan, a hma zawng zawng khan Manipur-a security force-te hian buaina rapthlak khati zozai siamtute lakah khan dan angin hremna an lo lekkawh ngai na nge?” a ti!

Dan leh thupek kengkawh turin Manipur-ah Manipur Police te, Assam Rifles te, Central Armed Police Forces (CAPF) leh Indian Army-te an awm a. Meitei hovin Assam Rifles leh CAPF leh Indian Army-te chu Kuki-te ṭanpuitu hmuhin an hmu a, thlamuanpui a hnêkin a huatin an hua a ni ber a. Kuki lamin Manipur Police-te an ngaina lo em em a, Meitei-te puitu mai chauh niin an ngai. Chutiang boruak harsa tak karah chuan Amit Shah hova high-level meeting chuan mipui beiseina thlen thei khawp thuthar an neih a hun ta hle. Kum khat chuang an lo hlawhchhampui tawh dan leh thupek hmang bawka Manipur buaina chinfel tum bak chu bung thar kai an la tum rih lo a nih chuan Manipur khi la buai zui reng mah se, pawi an ti vak lo tihna a ni ang.

Chanchinbu lamah lian pui puiin, “RSS hotupa Mohan Bhagwat-a’n a bauh zêk hnuah Amit Shah-a’n Manipur-a dan leh thupek kenkawhna chungchang a ennawn,” tihte hmuh tur a awm chuk mai a. BJP party bulpui RSS hotupa Mohan Bhagwat khan khati tak khan ti ta lo se, high-level meeting pawh kha koh a ni kher ang em tih hi ngaihtuah zui tham a tling.

BJP sorkar hian Manipur buaina hi chinfel tumna a la nei tak tak lo va, RSS mitmei a ven avangin a hmingin thâwm a nei thar ve mai chauh a ni, tih hi mi tam tak ngaihdan leh thli rdan a ni a; rah ṭha a chhuah phah dawn em tih pawh rin thu mai lo chuan sawi a har khawp ang.


- Rochamliana, Thakthing Veng