Written by
P.L.Liandinga

THE MIZO CARBON INDUSTRY

Mizoram hi Industry lian awm lohna State anga kan lo inngaih laiin Central Transport Subsidy (Sorkar laipuiin Industry dintute bungraw phurh man a tumpuina pawisa) tam tak tak la thei an awm tih hriat a ni a. Chung zingah chuan The Mizo Carbon Industry ti a hriat hi chutiang pawisa la tam pawl tak niin kan lo hre mai a. A la tam ber a ni nge ni lo erawh kan hre lo. Cheng vaibelchhe hnih chuang tehmeuh la ni awm tein kan lo hria a. Keini ang rual tan chuan vaibelchhia hi a tam lulai em mai a, vaibelchhe man thawk chhuak thei emaw, phur chhuak thei emaw, ṭanpuina anga dawng thei emaw an awm ni a kan han hriat a, mak kan ti ta leh kan ngai thupui ta viau hi kan tehna aṭangin a mak lo.

Carbon Industry hrim hrim hian beng a verh. Keini ang mimawl chuan sawhthing te, cardamom te, plywood te leh bahkhawr thlengin kan hre mai a. Carbon hi engnge a nih chiah kan hre lova. Hetiang State kilkhawr, IAS-ho leh Central Service dangin awm an chak lem lohna State, Union Minister te tlawh zin loh pawl tak State, Union Minister nei ngai mang lo State, Myanmar ram depa Industry tlanglawn lo tak, Carbon Industry han awm ta daih hi a tak tak a nih chuan a ropui dawn a, a thil siam chhuah te leh a sumdawnna kalhmang pawh hriat a chakawm a. Vaibelchhia chhia phur chhuak thei ta Industry chu keini tan chuan a hmuh a chakawm.

Mizorama Newspaper lian ber Vanglaini-in he Industry chanchin hi a chhuah tawh a, pawl lian ber YMA khaikhawmtu lu Central YMA pawhin a buaipui zek tawh a, Opposition MLA viaktha ber te zing ami Pu Lalruatkiman Assembly House-ah a au chhuahpui chiam tawh a, Party President zinga mipui duh hlawh berte zing ami Pu Lalduhawman Press Statement a siam tawh a, eirukna dotu langsar PRISM pawhin a ngaihven a.

He Mizo Carbon Industry hi a buaipui-tute leh a ngaihventute ngaihven chin chinah a tawp zel ni maiin a lang a. Chutihlaiin Industry Department chuan hmanah Subsidy cheng vaibelchhe hnih chuang an lo pe tawh a, tunah a dang an dil leh mek a, an pe leh mai dawn nge dawn lo tih thu kan ngaichang ṭhuap a. Pek tur nge tur loh tih hi thu lianpui a ni. Kan bul lawkah, kan hmuh phak rengah thil a awm a, chumi chungchanga thudik leh thil awmdan hmuh ve mai theih reng, enfiah lova sawi sup sup hi a tunlai lo riauva. Chuvang chuan mahni ngeiin hmuh kan lo chak ta a nih pawhin a mawh love.

June ni 8, 2016 Nilaini-ah a duh apiangin min kalpui theih nan Company peng, Hunthar venga innghah khawm tur ka'n ti ngawt a. A chhan pawh he Industry hi Lengpui lama awm emaw ka tih vang a ni. Chuti nghal pang chu a nia. Lengpui lama awm emaw ka tih chu Sakawrtuichhun bula Industrial Growth Centre ti a vuah, Industry dinna tura sorkarin hmun a buatsaih huam chhungah a lo ni zawk a. Chu hmun chu 2003 daih tawh khan sorkarin a lo buatsaih a. Eng in in emaw te pawh a lo sa tawh a, kawng a sial a, Electric Power leh tui lam te pawh a pe tawh ni ngeiin a lang. Tui pipe, veng thler khat han pek theihna mai tura lian, (40mm vel a ni mahna) te pawh chu Industrial Growth Centre huam chhungah chuan a inphum.

Industrial Growth Centre huam chhungah chuan Hostel ni awm tak sak sa, thir zawngdaikalh kawngkhar vuah leh concrete building, pindan engemawzat awm te pawh a awm a. Mahse chung pindan tukverh te chu a tlabal a, tukverh ṭhenkhatah chuan japanhlo a zam khat lek luk a, thir kawngkhar pawh a hmalamah hnim a ṭo sang tawh ngang mai. Tukverh aṭangin kan lut a (kawngkhar a awm tawh miau lova), a chhunga pindan pakhatah chauh chuan puanthuah kan hmu a, thosilen a inzar bawk. Kawngkhar inkhar tur a awm mumal lova, Toilet ni awm tak te chu a tlabal vek tawh bawk. Chu In chu eng hnathawktute emaw awmna tura sorkar duan, luahtu awm leh ta si lo ni ngeiin a lang.

Chuta ṭanga hla angreng fe, thlang-lamah chuan kawngpui a kal zel a, a tawi zawngin sawi ila, a tawpah chuan Mizo Carbon Industry kan thleng ta. Kawngpui thlangah motor lian kal theihna kawng chhuk tawite hian chu Industry chu a pawh a. Kawngpui aṭanga a panna kawng han enin chu kawng chu zawhtu an awm a nih pawhin a lun lo nasa tih a hriat a. Kawngah chuan hnim te a chawr a, motor kalna hnuhma awm a awm lova, keini pawhin tlan thlak enah kan en lo. Kawngpuiah motor kan dah ta vek a.

Industry building, Carbon sawng-bawlna tur in chu ṭha taka sak a ni a. An hmanraw hman te pawh a sitawm lo hle. Thir leilawn khauh ṭha tak tak te, meikhuchhuahna thir ṭha tak taka siam te, tuihawk luankawr felfai te, lungalhthei rawh faina tur ni awm tak kaw thliah thliah te, a building concrete works
ṭhat hmel tak te leh a inpek chhawnna tur ni awm tak thir kelki inbar hmun hrang hranga vuah te leh power chawk luhna tur fel tak te a awm vek a. A Industry building sakdan han en chuan a nihdan tur ang taka sak, pa fel takin uluk taka a enkawl ni ngeiin a lang.

Lungalhthei chhun khawmna hmun ni ngei tur, han thlen thlak phata a hmatawng ber, fit 40 bial vel tur in ruak bang nei lovah chuan lungalhthei truck trip nga emaw, a aia tam emaw a awm a. Chung lungalhthei chunglang ṭhenkhat chu plastic saiip chhunga thun a ni a, a saiip a ṭeh nual tawh avangin a awm rei ve tawh hle ni ngei tur a ni. Lungalhthei rawh faina ni awm tak chu a tirah an hmang ngei a nih rin theih takin a dum niauva, engemaw hunlai chuan he Industry hi a function ngei niin a lang.

Tun dinhmunah chuan a khawl ṭhen-khat a tlabal tawh a, a awmdan han enin function leh tur chuan cheng tam tak sen belh a, khawl thiam mi te rawih ṭhat leh a ngai tawhin a rinawm. Khaw chhunga awm ni se, mimal In ni ta se khatiang dinhmuna ding tur chuan kum li vel hluihlawn tawh a ni thei ang a, a awmna ramhnuai a nih avang leh hluihlawn hnua chei loh tawp a nih tak avangin kum hnih vel hluihlawn tawh chu a ni thei ang.

Eng pawh ni se Mizo Carbon Industry chu kum hnih hluihlawn tawh, tuaithar leh mai tumna awm lo hmel a pu a. A nghaktu atan Silchar tlangval pakhat, fel angreng zet a awm a. Thla hnih hlawh la tawh lo angin a insawi a. A tan awm zui zel a harsat tur thu pawh a sawi.

Mi tam tak tan he Carbon Industry hi engnge a nih hriat a harsa maithei a. Kei tak pawh hi ka chiang em ka hre ngam lo. A landan leh mi sawi ka hriatdan chuan he Industry hi lungalhthei rawh faina hmun a ni a, hetah hian lungalhthei chu an rawh fai ang a. An rawh fai hnuah chuan a khu dum ngut ngut te hi a awm lovang tih a ni awm e.

Keini ang rualin kan hriatthiam ve tak loh chu heng thil te hi a ni :

(1) Carbon Industry hi lungalhthei rawh faina a ni a, a rawh pawh an rawh fai ngei a. Eng aiah nge lungalhthei nei hauh lo Mizoram, lungalhthei hmunpui aṭanga hla tak, pan khirhkhan em em maiah hian rawh fai an rawn tum kher? Engahnge Meghalaya-ah te an tih mai loh? Tlawng kama i rawtuai khawrh chu engahnge Rulchawmah daih daih han kheh fai i tum ang le?

(2) Keini Mizo tan thil chhenfakawm ni se an rawh fai tawh ang ang chu engahnge kan thirdeng te, kan thingpui dawr te, kan vawkchaw chhumtu te leh kan ruai buatsaihna thukpuiah te khawiah mah kan hman loh? An lungalhthei rawh faina khu dum chiah kha em ni Mizoram min hnutchhiah? Mat kamah rawtuai i khawrh a, Hnahthial khuaah i kheh a, Mat kama ram riakho ei atan i keng thla leh dawn em ni?

(3) An hnuhma hmuh theih leh kan hmuh theih loh cheng nuai engemawzat ngaihruatnaa belhsak pawhin he hmunah hian cheng vaibelchhia sensona tur kan hmu thiam lo. Senso zawng zawng pawhin a daih loh pawisa karah 'subsidy' hi engnge ni ta ang le?

(4) Heti khawpa pawl leh Politics lam aṭang pawha nawr tawh hnu pawha nghing hlei thei lo phenah hian eng 'zung' nghet tak nge awm?

- P.L.Liandinga