Written by
- Lalrinliana Colney

KAN ECONOMIC MOLECULES-A KHAT CHU I ACTIVATE DAWN ANG HMIANG

Kan pu ber thusawi hi lo sawi sawp sak vak vak ai chuan, a thusawi tum a chiang tawk viau tho a, mi thusawi chhuah ngai loh 'economic kawihsaper'-te nen khan huang khata dah chi a nih hmel. 

A thusawi video clip kha, social media lamah kan lo hmu a. Mizoram hi ram ṭha, ei leh bara intodelhna khawp, hausakna inphum hi a kuhin a kuh ṭûn mai a. Kan ram aia zim zawk, Israel ram pawhin khutiang khawpa hausakna an neih theih chuan, an ai a let 10 zet pawhin kan ramah hian ei leh bara hausakna, hai chhuah tur a awm a ni tih hi, a thusawi khai khawmna ni berin a lang. 

Mau chungchang kha: Khatia Chief Minister a nih hmasak laia khaw chhak lama an zin ṭum a, South Indian pa hausain Mizoram mau zawng zawng lei tum a, MOU sign pui a dil chiam ṭum a, kan pu ber chhanna kha a va mawi em! Kan maute hi, ram dang miin an lo hausakpui ai chuan, "Ka fa nute ka fapate eizawn nan ka ti a ni" tiin ka chhang, a tih kha thu mawi tak a ni. 

Kan mau neih sa hi hausakna tham a ni a, a sawngbawlna ṭha kan neih hun hunah kan economic molecules sir khat chu kan activate dawn tihna ni. Chu chu kan pu ber pawh hian a hmuh tlang avangin mi hausa kuta kan maute hralh fai vek a phal lo a ni. 
A fate (Zoram mipui) tana a tih chu, eng huna phawrh chhuah tur nge tih lai hi mipui buaina a ni tlat mai a. Mau sawngbawlna khawl leh, a sawngbawlna hmun tur, project siam thawm hi tun thlengin kan la hre bawk si lo. Kan mau neihsa pawh miin hausakpui nan an hmang thei a, an rawn hmuh taih em em laiin keini chuan, a sawngbawlna lam pawh la buatsaih si lova, mau ṭha zawk chin leh phawt kan duh leh daih si hi, mipui lam chuan a sawngbawlna lama hma lakna kan hmuh phawt loh chuan, mau ṭha zawkah pawh chuan beiseina kan nei sang ngam meuh lo chu a ni. 

"Ka fa nute ka fa pate tan" a tih awmzia hi, chhuan thar lo awm leh turte tan a tihna a ni zawk em ni ang? Tun chhuan awm mekte hian, sorkar hnaah indaih lovin, hna thawh tur zawngin kan vak suau suau tawh a ni si a. Thuneihna an chan lai hian, mau sawngbawlnate chu min buatsaihsak hman se chu, hna thawh tur tam tak a awm ang a, kan economic molecules pawh kan activate nghal mai tur. A va nghahhlelh awm ṭhin tak em. 

Active tur chuan hnawih zeuh zeuh chi a ni lo : Kan hmalakna reng reng hi a la tê tham lutuk a, kan hnawih zeuh zeuh hi a ni ber a. Hmalakna zau tak la den den lo hian, thil 2/3 lekah, hneh takin hma la zawk ila. Chanchin thar lamah, kan Vety minister chuan, ran vulha Mizoram kan intodelh theih nana hma lak an tum thu a sawi a, mahse kan hma lak dan hi a la themhlem mah mah lo maw? SEDP chaw chaha kan hman lai khan, project a zirin cheng nuai 3 mai ni lo, nuai 30 pawh pek kan tum kha a ni a, ran vulhtute hnenah pawisa kan pe chhuak ṭan a, nuai khat te te, kan sem den den mai a, a la nep mah mah lo maw? 

Hmanni chu USA a Mizote chet velna Youtube-ah bawk ka thlir a. Mizo pa pakhat ar  vulh chu, company ṭanpuina nen a thawk a, vawi khatah arnote nuai khat a vulh hep mai, thawktu pawh an tam chuang lo. Ram changkanga awm an nih avangin, a kawng a awlsam tawh, chutiang kawng awlsam chu kan ramah pawh hian buatsaih theih a ni ve tho, hma kan la la nep em a ni. 

Mizoram hi sa-ah kan la intodelh loh tehreng nen, kan hmalakna hi a themhlem thei lutuk a, a hlawk berah chhungkaw khat intodelhna tawk lekte kan la thawk chhuak a, hausakna tham hmalakna hmel a la lang phak ve lo. Hma kan lakna chin chin hi chu, hnawih zeuh zeuh lo hian, hawih tlawrh mai ila, a kawng pawh kan sial ruih tawh mai tur, tunah chuan kawng dap chawp type hian kan kal a, kan vai ruai mai chu a la ni. 

Kan buh leh balte pawh hlawk taka thar a, hlawk taka tiral leh tur chuan, a panna tur kawng ṭha tak kan neih hmasak a ngai, kawng a ṭhat phawt chuan chet a awl vek tawh. Buh leh bal kan chinna hmun, kan panna kawngte hi, motor kawng awmchhun pawh, kal theih ṭawk ṭawk deuh vek a la ni, furah kawng a la ping zui. 

Kawng siam hnate hi hmalakna hmasaah nei ila, ṭum khatah kan siam ṭeuh thei lo a nih pawhin, hmachhawp neiin, kum khatah District 2 te thlangin, survey ṭha tak neiin, thawk hlawk thei tur district-te kha hna hmasaahte nei ila. Kan siam chin chin chu black top ve tawh ila. Kan economic molecules chu kan activate ruak ruak mai ang.

Mipui lam pawh: Hlawhtlinna tak tak nei tur chuan, beidawn thuai loh a ngai. Pu Vanzika, Indiana Polis (USA)-a thlai chingtu hlawhtling chu, a bul ṭan dan a turu khawp mai. 

Pangpar kui ṭiaktute bulah inzir a tum a, ṭanpui an ngaihna apianga ṭanpuitu ni turin a inpe tawp mai. Mahse sap ho chuan ui tlukah pawh an lo ngai lo, hnawk an ti a, "Min pui tur kan duh chuan, hlawhfa kan la ve mai ang" an tih khum vel. Mahse an zingah a awm lui zel a, hmun phiat tura an tirh ringawt pawh a lawm lutuk zawk a ni. Beidawng lovin a hun awl neih apiangah, thla khat zet an zingah a tel ve zel a. 

 A tumruhna an hmuhpui chinah chuan tlangnel takin a inzir ve thei ta, a chungah an ṭha ta em em mai a, an thlai in (green house) thlengin a hman an phalsak ta a. Chu thlai in aṭang chuan, pangpar ching ve lovin, Mizo thlai a kui ṭiak ta. Huan pawh a nei zau hem hem khawp mai. 

 Vur tlakna ram a nih avangin, hlawhtling khawpa thlai chin theih pawh, tumahin an rin lohna hmunah khan, a ni chuan chin theih a ring tlat a, thil tih theih a nihzia a lantir hnu chuan a hmalakna chu mi dang pawhin entawnin, a hnen aṭangin thlai ṭiak an lei sup sup ta mai a. Tun hmaa Indiana Polis,  state dang aṭanga thlai la lut ṭhin khan, a hmalakna azarah state danga thlai thawn chhuak thei hialin an awm tawh a ni. Mi pakhat hlawhtlinna nasa tak chuan, state pakhat dinhmun a ti danglam thei a nih chu. 

Kan ram hi han thlir vel ila, kan tlang ramte hi, uluk taka ram sawngbawl hmuh tura la awm meuh lo. China ram thingtlang Longji hmunah chuan, kum 500 lai aṭang tawh khan, an tlang ram ṭha zawng zawng chu Terrace an siam khat tlat tawh bik a, chu chu buh chin nan an hmang ngat ngat tawh asin. Chu an rice terrace hmun chu tourist hip nan an hmang a, a panna kawngah ringawt pawh, eizawnna tam tak a hrin chhuah phah a ni. 

Hawh teh u, awlsam taka pawisa hmuhna um lo hian, hlawhtlin tum takin kan rama thil ṭha hi hai chhuah tum ila, tih tak taka Mizo pain thil a tih chuan a tirah hlawk em em lo mahse, hlawhtlin hun a lo inher chhuak ve em em ang. 
Mipui leh sorkar ṭangrual a, tih tak taka kan ram economic molecules hi activate kan tum phawt chuan, chhuan lo awm leh tur nghak kher lovin, tun chhuanah ngei hian activate hman ngei i tum ang u.