MOUNT RUSMORE
America rama South Dakota state chhunga Black Hills an tiha Mount Rusmore hmunah chuan October 4, 1927 aṭanga October 31, 1941 chhung chuan hnathawktu mi 400 rual chu Gutzon Borglum ho chuan lei zàwl aṭanga teha ft. 60-a sangah hian US President lo ni tawh mi pali–George Washington, Thomas Jefferson, Abraham Lincoln leh Theodore Roosevelt te lim (an nghawng chin chung lam) an ker a. Chu hmun chu kum tinin June, July leh August thla bawrah mi maktaduai 2.5 velin an tlawh ziah a, khualzin hiptu hmun pawimawh leh ngaihhlut tak a ni.
Hetianga America president tam tak zinga anni pali thlan an nih bikna chhan hi America mipuite’n zalenna an neih theihna atana thawh hlâwk an nih vang leh chu zalenna chu mi tin tan ro hlu pawimawh tak a nihzia lantirna leh chawimawina atan tih a ni. A tirah chuan Thomas Jefferson lim hi Goerge Washington dinglama awm tura ruahman a ni a, nimahsela, chutiang tura an han ruahman dawn tak takah chuan lungpui awm dan chu a lo remchan chiah loh avangin tuna a awm dan ang hian ruahmanna neih a ni leh ta zawk a. Kum 1927 aṭanga an thawh ṭan chuan July 4, 1934-ah George Washington lim chu zawh a ni a, kum 1936-ah Thomas Jefferson lim zawh fel niin, Lincoln-a lim pawh Sept. 17, 1937-ah zawh a ni. Theodore Roosevelt lim pawh kum 1939-ah siam zawh a ni bawk.
Hetiang thil ropui tak buatsaih leh a bul ṭantu ber Borglum chu March 1941-ah embolism vangin a boral a, a fapa Lincoln Borglum chuan a pa hna chu chhunzawmin, he project pumpui atan hian US dollar 989,992.32 (tuna dollar maktaduai 20.5 vel nena intluk) sen ral a ni a. Kum 1937 khan hmeichhe dikna humhalhtu Susan B Anthony lim chu dah belh tura bill putluh a ni nâin an dah belh ta lem lo a. John F Kennedy leh Ronald Reagan te lim pawh dah tura hmalak a ni viau tak nâa an puitlin ta lo. Barrack Obama leh Donald Trump ngei pawhin an lim chu dah an châk viau nia sawi a ni. Kum 1941-a siam zawh a nih chuan mi dang tan hmun a awm tawh lo a ni tih lantirna atan a kiang vela lungte chu khawih danglam (tihchhiat?) a ni hlawm a, anni mi palite tan chauh he hmun hi buatsaih a ni.
A nih leh eng vanga President palite lim chauh dah nge an nih kan tih chuan, hetiang hian han sawi ila. President hmasa ber George Washington hi Britain aṭanga America indan dawna tha leh zung thawh nasa tak a a ni a, a thawh hlâwk em em a, Revolutionary War-a hruaitu a nihna kha chawimawi tlak a ni. A mimal nunah, a rinawmna leh a ingaihtlawmna mai bakah vantlang tana a rawngbawlnaah entawn tur tam tak a awm bawk. Hnam inpumkhatna turin hna a thawk nasa a, American democracy lungphum phumtu mi pawimawh tak a ni.
February 11, 1861-ah US President thlan thar Abraham Lincoln chuan Springfield-ah heti hian thuchah a sawi a: “George Washington-a chu a innghahna ber Pathian hruaina tel lo kha chuan tih theih nei loin hlawhtlinna a hmu hauh lo kha a ni a. Chutiang chiah chuan kei pawh, Washington-a innghahna Lalpa bawk lo kha chu tun hunah hian belh tur leh innghahna tur dang reng reng ka nei lo. Ka thawhpui duh takte u, chu Pathian chak leh thil ti theia awmpuina leh kaihhruaina tel lo chuan heng mawhphurhnate hi ka tan hlen chhuah rual a ni lo. Chu Pathian khawngaihna leh kaihhruaina chu kan dawn ngei theih nan in mi ṭawngṭaisak ka mamawh tak meuh a ni. Chu Pathian hruaina nen erawh chuan engti zawng maha hlawhchham theih a ni lo thung.” He ṭawngkam aṭang pawh hian Washington chu ringtu ṭha tak a ni tih a chiang viau a ni.
Thomas Jefferson chu Declaration of Independence duang chhuaktu niin, zirna lamah pawh bul ṭantu mi pawimawh tak a ni. US President pathumna ni bawk chuan, “Eng sorkar pawh lo ding se, kan tum ber (mihring nunna, zalenna leh nun hlimna) tichhe zawnga hmalakna an neih chuan mipuiin chu sorkar chu an thlak thei a, an hnawl thei a, sorkar thar an siam thei a, chu chu mipui dikna chanvo a ni,” tiin a sawi a. Mipui zalenna dah pawimawh mi a ni. America zalenna tura beih dan rel thiam bera ngaih a ni a, a chanchin ziaktu pakhat Lowell phei chuan Jefferson chu America mi zawng zawngte hma hruaitu, a hun laia mi fing ber niin a sawi. Abraham Lincoln pawhin fakin, Jefferson-a thusawite chu mipui zalenna awmzia sawifiahna, thu laimu ber a ni a ti hial. Kennedy pawh khan a ngaisang viau a ni ang, vawi khat chu White House-ah America mi, kawng hrang hranga thiamna chungchuang nei, hla phuah thiam te, lemziak thiam te, rimawi tum thiamte mai bakah, Nobel Prize dawngtu ngawt pawh mi 49 lai an awm bawk a. Chung mite hmaah chuan White House-ah hian Thomas Jefferson-a amah chauha chaw eia a ṭhu ṭhin tih loh kha chu hetiang tluk hian talent hrang hrang nei mi an la awm khawm ngai ka ring lo a ti hial. Jefferson hian thil pathum a lo tih tawhte avangin hriat reng a duh a, chungte chu–America ram independent puanna tur thu phuahtu a nihna te, Virgina state-a sakhaw zalenna dan siamna thu phuahtu a nihna leh University of Virginia dintu a nihnate a ni.
Kum sawm chhung chauh hlim taka a nupui duh tak nen an awm hman tiha a nupuiin a boralsan mai avang chuan amah chauhin kum 1801 aṭang khan kum riat chhung White House a luah a, khawhar takin hun hmang ṭhin mah se la, ram leh hnam tana a hnathawhte erawh chu vawiin thlengin a rah seng tur a la awm thung.
Abraham Lincoln kha US President 16-na a ni a, Civil War laia hruaitu hlawhtling tak a nihna leh United State chhunga saltanna tihtawp a tumna leh a hlawhtlinna avanga chawimawi phu a nih vang a ni. America President 16-na a nih pawh khan ropui taka White House luah kha a lawmna ber a ni lo a, an rama bâwih mi nuaih 40 vel zet awmte tana zalenna a siamsak hma kha chuan a hlim tak tak thei lo. White House luah tura an khua Springfield a chhuahsan dawn pawhin hmel hlim a pu hauh lo a, Civil War a chhuah ngei a rin avangin amah ngei pawh thih a inring hial a, an khuaa a kir leh pawh a inring hek lo. A rin lawk ang ngeiin zalenna dar a khawn rik hnu rei lo teah Walker Bush chuan a kap hlum ta a nih kha. A policy erawh a buan chhuak a, chumi avang chuan khawvel awm chhung hian a hming hi kan sawi bang tawh ngai lo ang.
Theodore Roosevelt kha US President 26-a ni a, ram mipuite tana a thawh hlawk avang te, ram leh hnam humhalhna kawnga a thawh hlawk em avang te, thing leh maute humhalhna lama a thawh hlawk avangin chawimawi a hlawh. Japan leh Russia inkara remna palai hna a thawh ṭhat avangin Nobel Prize dawng nghe nghe a, US President zingah Nobel Prize dawng hmasa ber niin, kum 1906 khan a dawng. President thawkrim tia hriat lar a ni a, President a nih hma lawk kum 1899-ah Chicago-a khawmpuina hmunah hetiang hian thu a sawi a: “Ram tana ka thawhpui duh takte u, dâwngdah taka nung turin kan ramin min au lo e; rim taka thawka mahni hmazawna kan mawhphurhna ṭheuhte hlen chhuak turin min ko a ni zawk. Kan hmazawna kum zabi sawm hnihna rawn inher chhuak mekah hian ram tam takin beiseina nung nen an hmuak ṭheuh a. Dawngdahna leh thatchhe taka chu hun chu kan lo nghah mai chuan thawhrah seng tur kan nei lo ang a, hah leh rim taka kan thawh erawh chuan a hun takah hnehtu nih leh a lawmman chu tuma lak khalh lohin keimahni ngeiin kan dawng dawn a ni. Chumi huna inthlahdah loa thawkrimte erawh chuan khawvel hi an la thunun ang a, thawkrim lote erawh chuan an thunun lo chang ni loin, anmahni pawh mi dangte thuhnuaiah an la inbarh luh ni a la thleng dawn a ni,” tiin.
- Mahmuaka Chhakchhuak