Written by
- PC Lawmkunga

Kan inlawmpui dan luai luai hi a ṭha ber em?

School exam pass-te lawmpuina programme kan nei thlungdur-ut reng mai hian a ṭha zawng hlirin nghawng a nei em, tih hi inzawh a hun ta khawp mai. Tun hma deuh aṭanga Mizote ‘piantharna’ chi khat ni hiala ngaih theih, infiamna, idol/icon, exam-a hlawhtlingte kan inlawmpui dan hut hut hi kan la chhunzawm zel chu a ni a. Mi tam takin min pawmpui dawn lo mah se, he thil hi chîk deuhva khel a hun tlata hriatna ka nei a ni.

Mizote hi kan thil duh zawng leh nuam kan tih zawng lamah chuan insûmkâr lo tak mai kan ni a. A sawhkhâwk tur dáwn lêk lova kan nuam tih zawng thila kal fawr ṭhin kan ni fo mai. Harhna a lo chhuah tirh khan ringtu an pun phah a, kohhranin a ṭhan phah a, a ṭha chho viau va. Tichuan, vawi khat mai ni lova vawi eng emaw zat harhna a rawn thlen tâkah chuan harhna chang zingah a phawk chhah páwl an lo awm a, kohhrana leng lo khawpa rawngbawlna kalpui an duh ta hial a. Chuvang chuan vawiina 'tualṭo kohhran' kan tih tam berte hi harhna hmansualna aṭanga lo chhuak kan ti thei ang.

Pathian Thlarauva harhna dik tak kha mi ṭhenkhat, inti chang sangte'n an hmang sual a, kohhran ding lai leh hruaitute an do va, kohhran inthununna chu chêp an ti a, chutiang chuan vawiinah hian Mizorama kohhran hming pu 100 dawn kan lo awm phah ta a nih hi. Harhna hnuhnung bera ngaih theih Kelkang harhnate khan thil ṭha tam tak a hrin chhuah laiin, a uar zual bikte chuan kha harhna kha an tihmingchhe titih dêr bawk a nih kha. Chanchin Ṭha Dâk Bâwm zâwn lai lah khan mi ṭhenkhatin an la urhsûn lutuk a, a bâwm kha an riah chilh a, Pathian biakin an be lo chauh ni âwm a ni.

Inlawmpui kan uar ta hle:

Inlawmpui lama kan harh chhuah lahin kan uar leh em em a. Idol leh Icon inelnaa pakhatna emaw, top three-ah emaw kan veng leh khuaa nula/tlangvalte an tlin chuan khawvela a thiam ber ang maiin kan bâwr luih luih a, kan hmuak a, kan zui duah duah a, anmahni lawmna program mual zauvah kan siam a, thil hlu tak tak kan pe ruih ruih a. Chung kan chawimawi mihringte chuan khawtlang leh mimal tana ṭangkaina tehchiam an neih zui phei chu kan hre ngai lem hlei lo va.

Kum 2021-a Olympic Games-a hmeichhe hockey team-a khel thei Mizo hmeichhe pakhat medal la pha lo chu airport-ah kan hmuak luih luih a. Delhi aṭangin minister nupain rawn zui hawin, airport-ah sawrkar mi leh pawl tam takin lo hmuakin, Vanapa Hall-ah kan chhawm chho va, sawrkar ruahmannain inkhawm ropui kan neihpui a. In hmun leh ram nen kan vûr ulh ulh a. Gold medal la pawh ni se, kha aia inlawmpui leh chuan ngaihna kha a awm chuang lo reng reng ang, tih khawpin kan uar a nih kha. Chutih laiin, National Games chu sawi loh, North East Games-ah pawh a ti ṭha pawl kan la ni pha chuang si lo; a hahthlak lam a ni. (June 15, 2024-a Sports Minister-in Lalat Sports Goods a hawnnaah pawh a sawi chiah kha)

Pass lawmpuina pawh kan uar uchuak ta:

Tunlaia kum tina khél lova kan lawmpui chu school board exam-a pass-te hi an ni ngei ang. Kum tinin Mizo zirlaite zingah HSLC leh HSSLC pass chhuak za tam an awm ṭhin a, an lawmpuiawm vek mai. A bengvar zual deuhte phei chuan lawmpuina thilpekte pawh kan inpe a, a ṭha hle zel a ni. Mahse, vawiina kan inlawmpui dan hi chu, a lawmpuitu nihah kan inel ta zawk emaw tih turin lawmpuina programme hi result chhuah aṭangin sawrkar (Education Department), YMA branch, MZP/MSU leh kohhranin lawmpuina kan inruahman chhâwk zut mai a nih hi.

Pawl ṭhenkhatin (sawrkar pawh a tel ta awm e) a pass ṭha bik top ten-te chauh an han lawmpui bik phei hi chu a ṭha ber em tih hi ngaihtuah theih a ni. Bengvar leh ti ṭha an tih viau laiin nghawng ṭha lo a nei thei ang em, tih thlengin a chhût theih awm e.

Pakhatnaah chuan, a ti ṭha zual top ten-te chauh thlan chhuaha lawmpui bik hian zirlai dang pass ve thote a thlauthla a ni. Chung pass sang bikte chu lawmman hlu tak tak pein, minister, officer leh an zirtirtute'n duat leh duhsak takin an han cheibâwl ta bik kha a ni a. Hei hian naupang pass ṭheuh ṭheuh zingah inthliarna leh induhsak bikna a siam nghal ngawt mai a ni. Eng subject ber emawa ti ṭha berte lawmman award siam erawh hi a dan a dang deuh awm e.

Pahnihnaah chuan, heng a lawmpuitu te, pawl leh sawrkar hial pawh hian naupang dang pass ve tho, top ten kai pha ve lote kha an hma lama an kal zelna turah duhsakna an nei pha ve ta lo va; top ten-te erawh chu hlawhtling takin kal zel se, mi ropui leh hman tlakah chhuak vek se, an tihna a ni thei ang. Hei hian induhsak bikna (cronysim) lam a kâwk tlat mai a ni.

Pathumnaah chuan, hetianga inthliarna siam hian sawrkar leh pawl aṭanga lawmman chang ve pha lo leh pass hniam zawkte khan zahna emaw, inhmuh hniamna emaw an nei ang tih a rin theih a, hei hi a pawi em em a ni. Inthlahrunna an neih phah hial a nih pawhin a mawh lo vang.

Heta kan hriat ngei ngei tur chu–naupang, class/division sanga pass kher lote hi a tâwpa hlawhchham emaw, hna hniam thawk an ni kher fo lo tih hi a ni. Second division emaw, third division emawa pass-te pawh tumruhna leh rualelna dik tak an neih chuan a tawpah mi ropui leh awhawmah an chhuak thei tih hi he khawvel ram zauvah hian entirna sawi tur a tam hle ang. Thiam fawr bik, top ten-a tlingte hi chu an nun a kal sual lo a nih chuan an zirna kawnga hlawhtling chho zel tura rin ngam sa an ni a. Chutih lai erawh chuan, pass hniam zawkte chunga rinna hloh ang maia thlauhthlak viau bik emaw hi thil dik lo leh fuh lo tak a ni thei a ni.

Chuvangin, sawrkar leh pawlte hian exam-a hlawhtlingte chawimawi an duh pawhin top ten-te emaw chauh la bing lovin, a pass zawng zawngte kha chawimawi vek se la. Chutih karah chuan pass ṭha bik top ten-te chu zirlaite fuihtu atan tarlan ni se. Chu ta la pawimawh em em chu pass ṭhate chawimawina an sawi laiin, pass hniam zawkte pawh fuihin rank hniam hi nakina hlawhchhamna a nih bik lohzia sawiin, nasa lehzuala ṭang turin fuih ṭhin se a ṭha khawp ang. Tun hma leh vawiin thlenga kan officer lian leh zirtirtu (professor thlengin) thiam tak takte hi an zirlaiin a thiam filawr an ni vek lo tihte pawh hrilh ṭhin rawh se. Professor Tlanglawma leh Professor Lalthantluanga te anga thiam filawr ve lo hi a náwlpui hi kan ni zawk a; chuti ni mah se, mi hlawhtling leh chhawr tlak tak tak an chhuak ṭeuh tho a nih hi.

YMA branch-te hi chuan a pass sangte mai ni lovin an venga pass zawng zawngte an lawmpui mai ṭhin niin a lang a, hei hi tih dan phung ṭha tak niin a lang.

- PC Lawmkunga