Written by
Dr. Malsawma
Châltlâng Vênglai

KAN SÛLHNU (EX - PAULIAN ’70 GOLDEN JUBILEE 2020 PUALIN)

Middle Sikul kan kal laia kan zirlai bu Sêrkâwn Graded Reader-a chuang, hla phuahthiam Pu Lalmâma hla phuah, naupan lai aṭang tawha kan lung lo tilêng ve ṭhintu ‘Nghilh ni awm tak ang maw?’ tih hlaa,

‘Ka ngai mang e, tawnmang chang hnu, khuarei ka dâwn chângin;
Sikul rûn in hliap zâr hnuaia, zai tin kan vâwr lai kha...
Khuarei kumsûl lo vei mah se, awmkhawhar lunglênin;
A ngûr nun iang lungrual lênna, nghilh ni awm tak ang maw?’

kha rilrua châm reng chungin  EX - PAULIAN ’70 GOLDEN JUBILEE 2020 puala thuziak hi kan Pâwl aiawhin ka rawn luanliampui tawp mai a nih hi!

Keini ‘EX-PAULIAN ’70’ invuahte hi kum 1970 March thlaa Board of  Secondary  Education, Assam hnuaia St. Paul’s High Sikul, Aijala Matric (HSLC) ekzamhote kan ni a, kan zavaiin zirlai 38 (kum hmasa lama kan zirpui, hmun danga ekzam mi 3 nên) hmeichhia 14 leh mipa 24 kan ni a; kan zínga mipa 10 chuan Chatuan Ramah min hâwsan tawh a; hmeichhiate 14-te erawh chu an vaiin an la dam kim vek a ni. Matric kan ekzam hnu hian zirna leh eizawnna kawng hrang hrangah kan kal darh ta hlawm a, hetia kum 2020, Matric kan ekzamhona kum 50-na (GOLDEN JUBILEE) hial a lo thleng ta hi a lâwmawm êm avângin tûna nungdama la awm zawngte chuan hemi puala Pathian hnêna lâwmthu sawina hun hman ngei hi tih loh theih lohah kan ngai tlat a; ama’rawhchu Covid-19 Hripui lêng avânga kan tum anga hun kan hman theih tâk loh avângin kan lâwmthu hi mite’n min lo hriatpui se tiin chanchinbuah kan rawn târlang a ni e. Khatih lai Aijalah khân High Sikul panga - Govt. Mizo Multi-purpose H/S, Republic H/S, Synod H/S, KM H/S leh St. Paul’s H/S te a awm a, keini hi Sikul Uniform nei hnuhnung ber niin Pâwl 9 kan zir kum 1968 khân kan Hotute’n min ngen angin Sikul Uniform atân Kawr Vâr leh Kekawr/Pawnfên Hring kan thlang a, kan ha ṭan nghâl nghe nghe a ni. An sawi dân chuan St. Paul’s Sikul dintu Sâpte khân zirlai tu pawh a thawmhnaw neih ang ang nên sikula a rawn kal kha ṭha bera an hriat avângin sikul thuam bîk neih kha ṭûl an ti lo a ni âwm e. 

Kum 24 liam ta, August ni 9, 1996 Zirtâwpnia Aijal Club-a ‘Ex-Paulian ’70’  Inthlunkhâwm thar lehna (Re-Union) hmasa berah Membar 26 lai telin kan zirtirtu ṭhin, hemi hun thlenga zirtir hna la thawk mêk Pu C. Thangzuala, Headmaster, Bûngkâwn H/S chu Khualzahawmah kan hmang a, ani chu tûnah chuan kan zingah a awm tawh lo a ni. April ni 29, 1999-a Govt. Pachhunga University College Campus-a kan Membar Dr. C. Thanṭhianga (fam), Principal bultuma intawhkhâwm vawi hnihna kan hmanah chuan kan zirtîrtu ṭhin tho Pu G. Chalṭhianga, Headmaster, Thênzâwl H/S chu Khuallianah hmangin Membar 22 lai kan tel a; hemi hnu lamah pawh hian ṭum hnih lai chu chawhlui kan kîlho bawk a ni. Kan Membarte hian eizawnna kawng hrang hrang kan zawh chhohah ahmei apain Pathian malsawmna kan dawng nasa êm êm a, sawrkar hnathawkho zingah dinhmun pawimawh, Department hotu nihna chelh thei ṭhahnem tak awmin Medical doctor 3, Doctorate degree 2, IAS, hun puma Pathian Rawngbâwltu, Supreme Court Advocate, Bank Hotu, Engineer leh AMC Councillor bâkah mahni eizawnna kawnga hlawhtling tak tak niin kan tu leh fate thlengin Pathian malsawmna kan dawng tam hle a ni.

Matric kan ekzam chuan Govt. Boys’ M. E. Sikul chhim lam pêngah ṭhuin hmeichheho Roll No. chu 169 - 180 niin Mipa lam chu 68 - 90 a ni thung a. Hemi kum hian Board of Secondary Education, Assam hnuaiah Mizo District aṭangin I Division-ah mipa ṭhiau paruk an tling a, an z$nga pathum chu kan Pâwlte niin pahnih chu Gandhi Memorial H/S, Champhaia mi niin pakhat dang chu St. Paul’s H/S Private Candidate a ni a; an zînga a ti ṭha ber, Gandhi Memorial H/S, Champhaia kal RL Dangvêla (Obst. & Gynae. Specialist lo ni ta) chuan Mathematics leh Lushai sapzekahte ‘Letter’ a hmu nghe nghe a ni. Hêng mi paruk zînga pathum chu Medical doctor lo niin pahnih chu Ph.D. an ni a, pakhat dang chu Electrical Engineer a ni thung a; Medical doctor pakhat leh Ph.D. pahnih hi Ex-Paulian ’70-a mi an ni. Ex-Paulian ’70-te hi chhûngrilah unau ang maia inngaina tawnin a tuate pawh hi hna sâng tak tak chelh lai pawh ni se keimahni inkârah chuan hming pumin kan inko thlap zêl a, Matric kan ekzam aṭanga kum 50 zet a lo liam mêk lai pawh hian sikul kan kalho laia kan inkawmngeihna leh fiamthute kha kan la vawng nung reng a ni! Pâwl 10 kan zir kum hian a hmasa ber atân kan Sikulah MZP Branch din niin Hruaitute chu hêng mite hi an ni:President: Lalṭanpuia Cl. IX, Vice Pres.: Jerome Rokima Cl. X, Secretary: Malsawma, Cl. X, Asst. Secy.: Zopari Cl. X, Fin. Secy.: Lalramtiama Cl. X, Treasurer: Lalsiampara Cl. VIII; Sr. Advisers: Ztu. Pu H. Lalsiama leh Tv. Zoliana Royte; Exec. Comm. Membârte: Thangnghilhlova, LV Zomuana, Ramfangzauva, Lalzuithangi, Rosangpuii, Lalbiaksangi leh Lalthanpari.

Board of Secondary Education, Assam hnuaia HSLC-a kan sabzek hrang hrangte kha kan zir hun lai chuan harsa tia chhang kham deuh hial châng nei ṭhin mah ila, tûn hnua han chhui lêt hian hian lung an tilêng hle ṭhin a ni. English sapzekah An Anthology of English Prose and Poetry-a The Tempest (Prospero, Miranda, adt) te, Mahatma Gandhi-a ziak Imitating an English Gentleman leh Jim Corbett-a ziak Man-eater of Kumaon te, Poetry lamah Home they brought her warrior dead, The Charge of the Light Brigade leh Where the mind is without fear te, Grammar lamah lah Participle, Gerund, Parsing leh Direct and Indirect Speeches te, Science lamah Reflection/Refraction of Light, Archimedes’ Principle, Dispersal and Germination of Seeds, H2O, CO2 te, Lushai tih lahin Tirhkohte Thiltih leh Kristiana Vânram Kawng Zawh Thute zirin a hnuhnung zâwk phei hi chu a ziaktu John Banyan-a aṭanga ṭanin a letlingtu Rev. Chuautera hming hmuh hmaih miah lovin Thlêmsama, Lungngaihna Chirhdûp, Milianbeidawnga, Dangnâla, Khawvêlthilafinga leh Lawilo Dâwrpui chenin kan bel hle ṭhin kha a ni a; Elementary Hygiene-ah chuan Vaitamin ilote kan zir a nih kha. 

Kan hma chiah kum 1969-a St. Paul’s H/S aṭanga HSLC Kandidêtte chu Lalthara (IAS), Lianzêla (Ph.D.), Vânlalchhuanawma (Rev.), Vânlalnghâka (MFAS) Sangkima (Ph.D.), Lalrammawii, Lalsangliani, Lalvawna (Dr.), Mângziki, Lalthlamuani, Lalthansangi Miller leh Christina Khiangtê te an ni a, an zîngah hian Lalthara hian I Divn.-ah a tling a ni. Kan hnung chiah kum 1971-a HSLC Kandidêtte chu Zothankhumi, Lalthanpari, C. Zothankhumi, Lalbiakkima (Dr.), Tâwnênga (Ph.D.), Lalṭhuamliana, Lalthankhuma, Lalrinawma, G. Lalthanmawia, Lalchhandami, Malsawma Lâwnthang, Lalchhanhimi, Rochâmliana leh C. Thangchuanga te an ni a, an zînga a zahvê zet (mi 7 lai) chu I Division-ah an tling a ni.

HSLC Sapzek sawi tâkah chuan Geography-ah khân India Map kha kan khâl bel hle a, Shillong chu Assam khawpui niin Ceylon (Sri Lanka), Burma (Myanmar) leh East Pakistan (Bangladesh) bâkah Sedimentary Rock leh Thênzâwl khua paltlangtu Tropic of  Cancer te kha rilruah a la châm a; mâk (mark) hmuh belh theihna kawng ṭha tak Commercial Geography lamah chuan Hinterland, Deccan Plateau, South-West Monsoon leh Karakoram Range te kha kan la hre hlawm emaw chu? History lamah pawh Mughal Dynasty, Shah Jahan, Alexander the Great, Lord William Bentick, Ashoka, The East India Company, Jehangir leh  Robert Clive te chanchin kan hriat pawlh nasat ṭhinzia te kha! Sapzek zînga a pui ber tih theih Mathematics kan huphurh ṭhinziate kha maw! Arithmetic-ah Simple Interest, Time and Distance, Area, Profit and Loss, Ratio and Proportion, Percentage leh Simplify bâkah Algebra lamah Formula (a+b)2 = a2+2ab+b2, Factorize, Equation leh Simplify bâkah ‘a zualzawpui vailenhlo’ tih ang maiin Geometry-ah chuan Instrument Box leh a chhunga Compass ilo aṭanga ṭanin Centre, Radius, Angle, Triangle bâkah Trapezium, Quadrilateral, Circumference, Vertex leh Parallelogram pêl rawkin a bupui Theorem leh a tâwpa Q.E.D.(Quad Erat Demonstrandum) huphurhawm ṭhinzia te kha lung tilêngtu an lo ni ta hlawm e!

Ni tin khêl lovin chawhma lama sikul ṭan dâwn, chhûn chawlh dâwn leh chawhnua zir ṭan dâwn leh tlai bân dâwn apiangin kut ding lama urhsûn taka kan chal leh âwm khawiha Krâws Chhinchhiahna siamin Sâp ṭawngin LALPA Ṭawngṭaina kan sawi rual ziah ṭhin a ni. Kan chanchin tlângpui leh Pathian chunga kan lâwmzia chu he Ex-Paulian ’70 Golden Jubilee Hla hian eng emaw chen chu a tilang thei âwm e.

I TÂN RIMTUI LO CHANG RAWH SE 
Zâwlkhaw mawitu sakhming thang chuang Tlângnuam chhîpah,
An lo din e Mingo vâlin St. Paul’s Sikul;
Thiam zir tûra lânu vâl rual kalkhâwm zîngah,
‘EX - PAULIAN SEVENTY’ tiin lung kan rual zâ.
Kum chhiar lêtin kum sûl sawmnga liam tawhah khân,
Theihtâwp chhuahin kan hmachhawn e, Matric ekzam;
Khuanu malsawm dawng chung zêla hmatiang sâwnin,
Dam chhung nun kawng chhuk chho zawhin hei chen kan dam.
Kan sakhming mawi chu hetiangin - Lalchhandami,  Lalngaihawmi, Lalsawmi leh Lalthanzauvi;
Lalțhuampuii, Rosiami nên Sângthangpuii,
Hlim nui chungin zirlai kan chhiar rual dial dial țhîn. 
Vânlalmawii, Zohmangaihi, Zohmingthangi,
Kan inko țhin, hmangaih âw nên, hming phel zêlin;
Zopari leh Zothankimi, Zothanmawii,
Zothanzauvi; ânka nêmte’n kan inchhâwn țhîn.
Mipa lam pawh sakhming tluanin hril zêl ila,
Lalchhuana nên Laldingliana, Lalramtiama,
Lalthanliana, Lalzidinga leh Lianlûnga,
Malsawma nên; kan lâwm zâna sem sem dam dam.
Ramfangzauva, Rokima leh Ropiangliana,
Rimawi rem thiam Saichhunga leh Sânghluna nên;
Zatâwna leh Zohmingthanga; tûrni hrâng leh 
Khuang ruahpui sûr dan rual lohin zir ni kan chhiar.
Mual liam tawh hnu - Donatus leh Lalhmangaiha,
Lalremmuana, Lalsâwta leh Lalramliana;
Thanțhianga nên Vâlhlîra leh Vârthanchhunga,
Zalianthanga, Zoramchhana - nghilh ni awm lo.
Kan va chhuang êm, theihtâwp chhuaha min zirtîrtu,
Nghilhin kan mawi lo Chalțhianga leh Lalsiama;
An duai bil lo ve Thangzuala leh Thantluanga, 
Lal rawngbâwltu Mingo vâl leh thlangkawrvai nên.
Kan hmaih ngai lo zir țan hmain Lal Ṭawngțaina,
Zir zawhah pawh kan sawi rual țhîn tlai ni tinin;
‘Lalpa, kan chunga i ṭhatna kan chhiar sêng lo,
Kan lâwmthu hi i tân rimtui lo chang rawh se’

Kan ngaih bân theih loh St. Paul’s H/S chu Pathian malsawmna dawngin a lo ṭhang lian zêl a, MBSE hnuaia HSLC Rizal a lo chhuah apiang hian tu khâw khâin min hre tawh lo mah se a thiam fâl 10 zîngah he Sikula zirlai an tel apiangin thinlung chhungril hi a lo lâwm ve veng veng ṭhin a ni! St. Paul’s High Sikul hi kan ram leh hnam tâna naupangte chher puitling zêl tûrin ‘Ex-Paulian ’70’ chuan duhsakna kan hlân a ni e.