Physics dan leh Pathian
Universe awm dan phung an sawifiahna 'physical laws' te hian kan universe hi eng emaw chen min hriatthiamtir a. Amaherawhchu, universe hi eng vanga lo awm nge tih erawh an sawifiah thei lo. Mi tam tak chuan science hmang hian kan universe lo awm chhan hi a hriatthiam theih a ni tih ngaihdan an nei a, mahse, a ni si lo.
Hrilhfiahna hrang hrang awm zinga a tam zawk hi chu mi nawlpuiin kan hriatthiam phak lohte a ni nawk a. Scientist-te'n universe lo pian chhuah dan an sawite hi hriatthiam tuma ngunthluk taka kan zir chuan thil mak tak tak, kan rin phak loh thlengin hriat tur a lo awm ṭhin. A hmasa berah chuan universe lo pian chhuah dan sawina theory zawng zawng hi zêldina duan chhuah 'hypothesis' aṭangin a inṭan a. Thil finfiah theih tak tak aiin a thu maia ngaihtuahna huang chhungah tihna a ni ber ang chu. Chhiarkawp lam thiamna hmanga an chhutnaah phei chuan kan universe lo hring chhuaktu universe dang hi a awm thei tih ngaihtuahna hialte pawh a awm. Heng ngaihdante hi an buaithlakna chu finfiah theih an ni leh ṭhin lo hi a ni.
Tuna kan khawvel thiamna phak chin aṭang ngawt chuan tun huna kan hmuh theih universe piah lam hriat theih ngaihna a awm si lo. Chuvang chuan science thiamna aṭanga universe lo awm ṭan dan kan zeldin theih dan ber chu–eng dang mah a la awm lohna hmunah kan universe hi thawklehkhatah a lo awm ve tawp mai a ni–tih a ni deuh mai.
Science thiamna lama evidence (finfiahna) kan neih aṭanga han chhût vang vang hian, kan universe a lo awm chhan chu awmtirtu ‘a chhan' (cause) a awm a ni deuh tawp mai. Chutianga awm chhan chu nei ni ta se, he khawvel awmphung piah lama mi a nih a ngai dawn a. Hun, boruak leh thil sakhatte hi universe rawn pianpui a nih si avangin, universe lo awmtir theitu chu heng thil piah lama che thei a nih ngei a ngai ang.
Heng thil awmphung sawifiahna laws zawng zawng, universe nihphung leh awm dan kan hriat fiah theihna chhante pawh hi universe awm hma chuan eng mah a la awm lo. Tunlai khawvela physicist ropui bera chhal theih Stephen Hawking-a khan universe pian tirh hun lai khan a awm phung tur kaihruai thei tur law rêng a la awm lo ve tiin a lo sawi rêng a. Universe pian tirh mit khap kar leka rang tak, duan lawk ang maia dik thlap bawk sia thil thleng khan eng 'law' mah zui tur a la nei lo tih a chiang phawt mai. Chutiang a nih chuan universe lo pian theih nana a phena thiltihtheihna nasa tak chu eng nge ni ta ang?
Universe insiam tirin awmtirtu a mamawh dan te, engkim indawt fel taka a thlen dan te, universe awm zui zel dante leh universe awmphung fel tak laws lo pian chhuah dan te, universe-a nunna lo awm te, engkim hian a phenah ngaihtuahna fing tak a awm a ni tih a lantir tih hi hnial rual loh a ni.
Gravity and Relativity
Universe a lo pian tirh phat khan gravity (hmuh theih loh, thil sakhat te inkara inhîp tawnna) leh electromagnetism (force chi khat electromagnetic force an tih, electric charge nei particles–electron-te inkara inkungkaihna awm hi) te inthlauhna chu a tawk chiahin an awm a. Universe a awm ṭana gravity a pawimawhzia leh universe-a nunna a awm theih nana an inthlauhna dik tawk chiahzia te, an velah eng thilte nge thleng chiah tihte kan zir zel ang.
Universe a lo awm tan tirh 10^-43 seconds (second 1 hi 1 piaha zero hlir 43 awmin sem ta ila, chumi sem chhuah zat chu; a tlem hle ang) velah chuan gravity leh electromagnetism-te intam hleih dan ratio 1:10^40 (10^40 chu 1 piaha zero hlir 40 awm tihna, gravity leh electromagnetism te khiti zat ratio-a an inthlauh khian an in balance tawk tihna. Rih zawnga inbûk tawk lam ni lovin, khitih hun laia thil awm dan dik tak turah khian khitiang zata an inthlauh khian a dik chiah tihna) pawhin lo pung ni se, arsi tê tak tê tê chauh an insiam thei ang a. Chutiang bawkin, an inthlauhna ratio kha a chunga kan sawi zat ratio ang khian lo tlem hret ni ta zawk se, arsi lian tak takte chauh an insiam thei thung ang. Mihring taksate hi carbon aṭanga lo insiam a ni a, chung carbon-te chu second generation star kan tih mai arsi aṭanga arsi dang lo piang chhuak leh aṭanga lo awm a ni. Hei hian a lantir chian em em chu, gravity leh electromagnetism-te in balance chiaha an awm kha thil tê tham tê avanga tihdanglam lo ni ta se, universe-in nakina arsi, nunna lo hring chhuak thei tur a siamna kawng kha a lo inkhar der dawn a lo ni.
Khatih lai khan physics laws, universe-a thil hrang hrang awmphung nghet tak ni a kan hriatte hi an la insiam der si lo a! Chutianga in balance tawk chiah mai thilte chu tu duan nge ni ta ang? Tihpalh thila lo awm ve tawp an ni der awm si lo. A chhanna awmze nei kawng khat chiah a awm–chu chu, thil lo awmte khan awm chhan an nei a ni tih a ni. Chutiang awm chhan nei mumal taka thlentir tur chuan a phênah fing taka ngaihtuah theitu chu a awm ngei a ṭul ang.
Khawvela nunna lo insiam tur khan kan khawvel ngei pawh a la awm hma daih, universe pian tirh têah khan electromagnetism leh gravity chu inbuk tawk takin an awm a lo ngai a, chumi zarah chauh chuan kan universe-ah hian arsi tê leh lian deuhte an insiam thei a lo ni. Arsi lian deuhte chuan nunna lo insiam nana thil ṭulte an pe chhuak a, chutiangin arsi tê zawkte pawh an kan chak zawng mumal tak hmangin kan khawvel ang planet-a nunna a awm theih chhan an lo ni rêng bawk a.
Universe insiam tirhah khan gravity kha kha ai khan lo chak hret ni se, arsi lo insiam hote inhip tawnna kha a lo chak lehzual ang a, chumi avang chuan arsi tê zawkte khan an nuclear fuel chak takin an hmang zo ang a, an bo zo mai dawn a. Chutiang chu lo ni se, khawvelah nunna a awm thei hauh lo ang. Chumi letling chiah chuan gravity kha khatih hun laia mi ai khan lo chak lo hret ni se, arsi lian zawkte insiam turin eng mah a inhlawm khawm hlei thei lo ang a, khawvela nunna a lo awm theih tak hun ang hi a thleng thei ngai lo ang.
Hetianga gravity leh electromagnetism-te inbûk tawk dan zat tur chiah dik thlap maia a lo awm khan nakina nunna lo awm theih natur atana universe lo insiam ṭan tira thil engkim a duh dik zia a tarlang awm e. Heti hian lo ngaihtuah ta ila–chutiang taka thil dik chiah chiah a awm ṭul a nih si chuan universe a lo pian hma aṭang rêng hian he an inbûk tawk dan tur 'value' hi chhût lawk diam a ni ngei ang.
A chunga kan sawi tak, khawvela nunna a lo awm theih nana thil awm dan a duh dikziate khian thil inher rem ve reng emaw, kaihruaitu awm lo a thil lo thleng fuh palh avanga nunna lo awm thei emaw a nih lohzia a tarlang a. Pathian, gravity leh electromagnetism inbûk tawk dan tur value dik thlap hretu chuan an value nih dan tur thlapin a lo siam a ni mai.
He finfiahna hian universe a lo pian chhuah nan leh khawvela nunna a lo awm theih nan Pathian a awm ngei a ṭul a ni tih a tifiah a, chumi ṭan zawnga ding tur chuan mi a tihuai sawt bawk ang.
Perfectly balanced gravitation force and earth’s atmosphere:
Lei hîpna gravitational force hi tun aia lo chak hi ni se, kan planet tuamtu boruakah ammonia leh methane–a ṭul aia tam a inchhek khawm ang a. Tin, lei hîpna hi tun aia chak lo zawk hret ni se, kan lei tuamtu boruak hian nunna awm theihna atana a mamawh khawp tui a chhek khawl thei lo thung si ang.
Gravitational interaction with the moon:
Thla khian tun aiin lei a rawn hîpna hi chak zawk ta se, tuifinriat tui fâwn a rawn tihdanglam dan te, kan lei tuamtu boruakte leh thlain kan lei a hêl kual dan kawng thlengin a nghawng ang a, rei lo teah tui fâwn chak tak maiin nunna zawng zawng hi a len bo zo mai ang. Chutihrualin, thla hian tun aiin lei a lo hip letna hi tlem ve thung se, khawvel sik leh sa hi nasa takin a inthlak ang a, khawvelah hian nunna a awm thei lo ang.
Sawi belh tur tam tak a la awm a, a sei dawn em avangin tun ṭumah chuan duh tawk ta ila. Pathian hi a awm tak tak em tih hi kan chhui zui zel dawn a ni.
- Rinfela Zadeng