Hui Huiii
Vawiin Zoram hi vawi leh khata rawn awm thut emaw, chhan mumal tak nei loa rawn piang chhuak emaw a ni lo a. Tun hmaa thil tam tak inher kualin a hrin chhuah leh amah vawiin Zoram ngei pawh hi hma lam pana la kal mek, danglam reng a ni.
Kan hun hman mek hre chiang tur chuan tun hma lama lo awm tawhte kan hriat a ngai a. History aṭang chuan Mizo civilization hi Chhinlung–Raj Bhavan civilization-ah kan awm a ni kan ti thei ang. Kan lo chhuahna chu khawiah nge a awm tih pawh kan hriat loh ‘Chhînlung’ a ni a. Chhînlung aṭang chuan insawn zelin ram inawpna leh inrelbawlna zawng zawngah India sawrkar hnuaiah kan tlu lut a. Kan khawpui ber Aizawl tlangah chuan India ram lal berin Raj Bhavan kaltlangin min awp mek a ni.
Sakhuana lam thuah chuan Muchhip Tlang–Mission Veng/Serkawn era-ah kan awm mek ti ila kan sawi sual awm lo ve. Pi leh pute sakhaw lo vawn ṭhin mumal taka kan hriat theiah chuan AD 1450-1500 vel khan Hualthana’n Muchhip Tlangah Zo fate tana khawtlang sakhaw biakna bul a lo ṭan a. Kum 500 vel a ral hnuah Zosap Kristian missionary-te lo lutin, Mission Veng leh Serkawnahte an rawn inbengbel a. Kristianna êng chu ram pumah darh zau zelin Kristian ram kan lo ni ta a ni.
Kan hun hman mek dan aṭang hian kan hma lam hun tur thui tak kan hre lawk sa ve thei bawk a. Engkim hi pan lam neiin an kal mup mup reng a ni. Culture leh sakhua hi sawi hran hleih theih a ni lo. Vawiin Mizoram hi hnam thil leh sakhaw thil inher kualin a hrin chhuah a ni a, chung a langsar zualte chu lo tarlang ila.
Pakhatnaah chuan, khawthlang tih dan a ni. Kan sakhua Kristianna min petute kha khawthlang mi ‘Sap’ an ni a. India rama kan luh hmain kum 50 chuang zet min lo awp hman tawh bawk avangin kan ni tin nuna kan entawn leh intehna atan kan hman nasat ber chu khawthlang (Sap)-ho tih dan a lo ni ta. Incheina, ni tin nun dan leh Pathian biakna kalpui dan thlengin Sap zia kan la chhawm thui hle.
Pahnihnaah chuan, ‘Israel lunglen'. Bible ringtu Kristian kan nih avang leh Bible chu Israel ram leh hnam chhehvela ziah a nih si avangin kan Zoram sik leh sa pawh Israel chi chuan a ngeih hle a. Pathian thua kan inchâwmna ber kha Israel kaltlang a ni tawh miau avangin a hming leh a ken tel hrim hrimte hian Zo fate lung min lên a. Muchhip tlang aiah Sinai tlang, Rûn lui aiah Jordan luite'n kan thinlugah hmun an chang ta zawk a. Buddhism emaw, Islam emaw, Hindu sakhua emawte hi lo vuan ta ila chuan Israel hnam bo nia inhriatnate hi kan nei kher ang em tih hi zawhna tling a ni. Ṭiau râla kan awm laia a awm ve tih pawh kan hriat loh Zion tlang ngaiin kan rûm ṭhin a nih hi.
Pathumnaah chuan 'Kristian culture'. Kristian zirtirna, khawvel puma Kristian zawng zawngte’n kan inṭâwm tlan vek tam tak a awm a. Kohhran pawl (denomination) tih dan/zirtirna azirin danglam hret hret ve awm bawk mah se, heng zirtirnate hi kan ni tin nun min kaihruaiin min phuar khawm tlat rengtu lian ber a ni.
A tawp bernaah chuan ‘Mizo culture’. Mizo culture kan tih hian kan hnam zia leh sakhaw lunglenna zawng zawng a huam tel vek a. Kan hnam zia chu kan nihna ril a nih tlat avangin kan hlatsan tak tak thei lo va, bosan a thiang hek lo. Kan bosan chuan hnam boral kan ni mai dawn a ni. Sakhaw thar kan vawn hnu pawhin Mizo culture nen an inṭhen vek chuang lo a. Pathian faknaah pawh hnam dang neih ve loh ‘Lengkhawm zai’ chenin kan nei a ni. Kristianna leh Mizo culture chu inhne rem taka kalpui tuma ke pên zel a ni a. Thil ṭul tak a nih bakah, hmabak pawh thui tak la awm a ni ang. Kan rama pawlchhuak ṭhenkhat leh sakhaw zirtirtu danglam deuhte thu ken aṭang pawhin a ṭulzia a lang chiang a ni.
Heng kan tar lan takte aṭang hian vawiin Mizoram hmel chu thui tak kan thlir theiin a lang. ‘Hui huii’ ti ṭhintute pawh hi heng thil pali inher vel hian thui takin a kaihruai a, kan vawiin Zoram hlimthla pakhat a nih theihna chen a awm a ni. Kan tar lan tak thil palite hi inkalh lo leh hmasawn zawnga kan kalpui thiam a ṭul tak zet a. Chutiang a nih loh chuan kan chhehvela hnam lian tak ni ṭhin, chîm rala awm tate ang hi kan chan a nih thei. Kan pan lam hian hnam ropui nihna leh van Jerusalem lam a kâwk thei dawn lo a ni.
- C Biakthansanga