Written by
- N Malsawmtluangi

Mizo hmeichhe dinhmun a ṭha tâwk em?

Vawi khat chu, 'Mizo hmeichhe dinhmun hi ṭha tâwkin i hria em?' tih zawhna hi ka dawng nawlh a. Ka rin loh lam daih a nih avangin ka rilruah Mizo hmeichhe dinhmun leh vairama hmeichhe dinhmun tlanglawnte ka'n khaikhin chawp chuk chuk a, a tawpah, “Ṭha tâwk ka ti,” tiin ka chhang. Hna ṭhenkhatah mipain hmeichhia an tam hneh chungchangte min zawt zel a, tam tak chu hmeichhe kal duhna lam a nih vak hlawm loh thutein ka chhang mai a. Tun hnua ka ngaihtuah lêt apiang hian ka lo thlir thui lohzia ka hre thar ṭhin. Kan dinhmun kha hnam dang dinhmun nen khaikhin lova keimahni chhung chauha thlir tûr zawk a ni tih ka lo hre lo ṭhin.

Kohhran leh khawtlangahte chanvo hrang hrangte han en ila, hruaitu tam zawk chu mipa an ni ṭhin. Kohhran ṭhenkhatin upa atana hmeichhia an neih chhoh tawh laiin ṭhenkhat erawh chuan an la pawm lêm lo a ang. Kohhrana rawngbawlna chungchangah ni se, a tam zawk chu mipa niin hmeichhia chu an pasalte ṭawiawm tura beisei an ni ṭhin. Hetih rual hian, nupui zawk chu eng hna pawh thawk se, chhungkaw chawmtu ber zawk pawh ni se, kan ngaihdânah chuan inchhung uap lum tura beisei an ni zawk mah ṭhin. Inchhung leh nupui fanaute uap hman lêk lova kohhran leh khawtlanga rawngbawlna ngah a awm theih bawk. Hetih rual hian, pa ber tel lova nu berin a uap chhungkaw ṭhenkhat chungchangah, “Hmeichhe rorelna chu a dik ngai lo,” tih ṭawngkam hriat tûr a awm leh zauh si ṭhin.

Hmeichhe khawlai kal mai mai, rawlthar aṭanga patling thlengin an lo chhaih ngawt hi tun thlenga thil la hluar tak a ni. Kum 2013-14 chho vela Mizoram sorkarin pawl 12 zir zo hlim phaia thiamna ṭhenkhat training tûra a thawn thlakte pawh an awmna khawpuia Mizo awmte inhmuhkhawmna ni pah fawma sports an neihnaah an han kal ve chu, an hun hmanna tûr gate an luh hma aṭang hauhin hmeichhia an hmuh chu an chhaih nghal luih luih mai. Hei hi hman aṭang tawha kan thil chin leh hmeichhe tam zawkin kan lo tawn tawh thil ṭha lo tak a ni a, sexual harassment case-ah pawh rîn luh theiha ngaih a ni.

Hmanni lawka Mizo hmeichhe thlavang hauhna leh naupang humhimna chungchang article ka chhuah hian mi pakhat, ṭhalaite ngaihsan em em leh an hma hun atâna an career leh an nun chungchanga tunlai dawhsan aṭanga Pathian thu nena kawp chunga fuih mawlh mawlh ṭhintu pakhat hian a ṭhiante bulah, “A thu ziak kha in lo chhiar ve em? Khatiang kha chuan a la nula rei khawp ang,” tiin a lo comment a ni awm a! A public identity nen chuan a rilru puthmang chu a inmil em tih ka sawi thei lo, mahse, lehkhathiam, nupui leh fa naupang tê nei rilru puthmang atan chuan a zialo lam deuh chuan ka hria. Mi nawlpui hian hmeichhia leh naupang humhimna leh tihhmasawn chungchang hi kan la ngai pawimawh tâwk lovin a lang.

Mipa chu mahni inenkawl zo tûra ngaih an ni ṭhin a; mipa mahni hma hai kaw thei tak an awm hian a tûr rênga ngaihna a awm ṭhin. Hmeichhia mahni lu zo leh mahni hma hai kaw thei, ngaihdân tlang taka sawi chhuak ngam an awm erawh chuan a lo lawmpuitu karah lo ngaithei lo leh lo hmu mawh pawl te an awm leh ṭhin. Hmanni lawka social media-a thu post pakhat chuan hmeichhia kum 30 tlin hmaa pasal neia fate leh inchhung enkawl te hi hmeichhia, naupang taka pasal neih aia mahni kutke ngeia din hmasak leh career ngai pawimawh te aia an hlim zawk thu a sawi mauh mai. A post tu ka han zawh kualin sorkara hna sâng tak nei, nupui inchhungkhur enkawltu ṭha tak nei niin an sawi. Hetiang ngaihdân hi hmanlai aṭanga kan lo chhawm chhoh a nih avangin tun thlengin mipa chauh ni lo, hmeichhe tam tak pawhin thil nih dân tûr rêng nia an ngaih pakhat leh hmasawn an tum lohna pakhat a ni. Mihring hi kan hlimna leh lungawina te, kan nun dân te thuhmun vek anga ngaih theih kan ni lo. Kha thu post tu nia an sawi nupui kha an chhungkuaah hlim tâwk viau mah se hmeichhe tam tak tân chuan pasal te thawh chhuah ringa inchhungkhur lo enkawltu nih tawp chu a hlimawm reng loh maithei. Mihring kan inang lo va, kan tum ram te, kan hmathlir te a inang lo. Ṭhenkhatin an nun hman laia lungawina an hmuh laiin ṭhenkhat erawh chu hmasawn zel duh, kawng hahthlak mah se, hmasawnnain hlimna nasa tak a pek an awm ve thung. Dam chhan a inang thei lo. Chuvang chuan in chhunga pasal fanaute enkawl hi hmeichhe dam chhan tûr nia ngaihna hi paih a hun ta viau.

Mizo Hmeichhe Insuihkhawm Pawl (MHIP) te, Sorkara Women & Child Development (WCD) ministry leh department awm te hi a ṭulna hre lo kan awm mai thei. MHIP chungchang han thlir hmasa ila. An thil tum hi “Hmeichhe dinhmun chawikan” ti bâka hre lo kan awm nuk mai thei a, hmeichhia leh naupang chunga hleilenna a awm leh pawikhawihna leh khawtlang hnuk khawih thil thlenga an au chhuahpui bâk hi, an hnathawh va hre lo pawh kan tam mai thei. Mizo khawtlang hi hmanlai ata tawh mipa kaihhruaina hnuaia awm (patriarchal society) ṭhin a ni a, hei vang hian mipa aia hmeichhia hnuaihnunga enna a lian hle a, Mizo hmanlai ṭawngkam ṭhenkhatah pawh hetiang lam hawi ṭawngkam ngialngan tak tak a awm nual tih kan hre ṭheuh awm e. Tun thlengin khawvel hmasawnna anga hma sawn duh chung si hian hmanlai leh hnam dân leh rilru la pawm tlat thunga hmeichhe dinhmun chawisan lo ngaithei lo leh, hmanlaia hmeichhe hmuhsitna ṭawngkam la chelek fo pawh kan la awm nuk mai. Kum tam pawh la liam lo thleng khan hmanlai Mizo kalphung zuiin mipain a nupui mâin kutbêng pawhin a lo chhuahtir ṭhin. Hei vang hian hmeichhia hna mumal thawk lo, pasalten an chawm ṭhin khan mâk an tawh chuan an dinhmun a chhe em em ṭhin. Hemi chungchang hi MHIP chuan thlak danglam tûra kum tam tak an beih hnuah Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 2014 chu Mizoram Legislative Assembly chuan pawmin hei hian, nupa inṭhen chungchanga hmeichhe dinhmun chhe lutuk ṭhin chawikanna leh humhimna a rawn keng tel a ni. Hemi chauh lo pawh a langsar lo lamah pawh hmeichhia leh naupang inchhungkhur leh khawtlanga harsatna tâwkte, chhawmdawl leh puih kawngah pawh hma an lo la ṭhin a ni.

Women & Child Development chungchangah han kai leh ta ila. Anni hian Sorkar laipuiin hmeichhia leh naupang chhawmdawlna tûra ruahmanna hrang hrang a siam te kengkawhin hma tihsawnna kawngah te ṭan an la a. Inchhungkhurah chauh lo pawh hnathawhna hmunah te hmeichhe chunga hleilenna a awm loh nan hma an la a; naupang, naupai leh nu nau pawm te an lo hrisel nan leh an taksa mamawh damdawi leh ei tûr ṭha an hmuh theih nan hma an la bawk a ni. India ramah hian fa hmeichhia aia mipa duh zawkna a tam ṭhin hle a, nau pian hmaa mipa nge hmeichhia tih enna hmanga lo ena hmeichhia an nih chuan tihtlâktir te pawh a awm ṭhin. Hei vang hian hmeichhia hian nitin nun leh hnaah chauh pawh ni lovin an pian hma aṭang hauhin thliarna an lo tâwk tawh ṭhin. Kan ramah tak chuan hetianga pian hma aṭanga thliarna hi chu a awm lêm lo maithei, mahse a hnu lama thliarna hi chu thil awm tak tak a ni. WCD chuan hmeichhia, nu leh fate hleilenna tâwk te lo huma lo enkawlna tûr leh an mamawhna anga lo ṭanpuina tûr te, hmeichhe harsatna tâwk leh baihvai, awmna tûr nei lo te tlûkluhna tûr te, mihringa sumdawnna ata chhanchhuahna tûr te leh an inenkawlna tûr te ram chhung hmun hran hranah an lo buatsaih ṭhin a ni. WCD in Miss Mizoram thlanna an sponsor leh a pakhatna ambassador atâna an han hmang te hi hrethiam lo kan awm maithei. Mizote hi a nawlpuiin ṭhenawm khawvengte chanchin leh mahni kaihhnawih thil bâk bengkhawn em em lo kan la tam. Inchhungkhur leh pawn lama hmeichhe harsatna tâwk lah a sawiah duhtâwkin hma lakna tûr tak tak thleng lova phun lungawipui leh ngawibopui mai lah kan ngah, a harsatna tâwka te ngei pawh. Hei hian engemaw chenah kan dinhmun chawikanna tûr leh hmasawnna tûr te a tiṭhuanawp ṭhin. Chuvang chuan kan dikna leh chanvo te, Sorkarin hmeichhia leh naupang humhimna leh chawikanna tûra ruahmanna a siam hrang hrang te kan hriata kan hman ṭangkai theihna tûrin inhrilhhriat reng kan mamawh, hemi kawngah hian milârte leh mipui mit fûknaten an lârna dinhmun an hman thiam a pawimawh em em a ni.

A tawp berah chuan women empowerment han sawi ila. Hemi movement hi tunlaia milâr ṭhenkhatin intihlâr lehzualna leh midang rilru lâk tumna lamah a hmanna tûr ni lova an hman fo avang leh an khawsak dân chhuanlam atâna an chelek fo avang te, eng emaw hleka hmeichhia nihna vang ngawr ngawra dik lohnaah pawh inṭan bur tûr nia ngai pawl te an awm ṭhin avang hian a ni lo zawnga lo dawnsawn pawh a awl hle. Women empowerment in a tum chu a hmaa kan sawi tâkte anga hmeichhe dinhmun chawikan bawk a ni. Hei hian hmeichhiaten kan chanvo leh hamṭhatna kan hriat a kan neihna tûr te, thiamna leh kawng hrang hranga hma kan sawnna tûr te, inchhungkhur bâkah khawtlang leh rampum huapa kan ṭangkai theihna tûr te, dinhmun inang rau raua hmeichhia nih vanga thliarna kan tawh ṭhin, entirnan hnathawhna hmuna inthliarna te, hna lâknaah te hmeichhia thiamna sâng zawk si, pasal neiin fate enkawlnain a rilru a pawt pêng ang tih chhuanlama la ta lova a qualification leh thiamna hniam zawk mipa lâk daih ang chi te ngawihbopui lova tihbona tûra kan ṭan ngam zawkna tûr tea inzirtirna te, inhriattirna te leh inkaihhruaina te a huam a ni. Women empowerment hi hmeichhe tân ngawr ngawr a ni bik lo. Zirnaah te, kan state chauh ni lo, ram pum huap hna lâkah te pawh hmeichhia an chungnung fo tih kan hmu. Ram chhung aṭanga khawvel huap thlengin politics-ah te, mipui rawngbawlna kawngah te, thu leh hla lamah te, thiamna kawngah te leh thil dang tam takah hmeichhe langsar an tamin a langsar lo china ṭangkai tam tak an awm bawk. Science bikah pawh thil hmuhchhuah ropui tak tak, mipain hming an chher em emna ah pawh a phena hmeichhe hnathawh, history in a ngaihthah a lo awm nual mai. Kum tam tak hmeichhiate rahbeha an awm hnuah zalenna an neih phawt chuan an lo duai bik lohzia a hriat. Chuvang chuan hmeichhiaten kan dikna leh chanvo te, kan theihna te mahni ngeiin kan inhriat chian a kan theihna kawnga hma kan sawn a pawimawh hle.

- N Malsawmtluangi