Kohhran leh ram hmasawnna (Kum 2015 Nilai Zan thupui thlirlawkna)
Presbyterian Kohhran chuan kumin hian Rev. Dr. C. Lalhlira ziah “Kohhran leh Ram hmasawnna” tih chu Nilai zan thupuiah kan zirho dawn a. Tunhnai kum nga kum ruk chhung khan ram chhung leh ram pawn thlengin hetiang lam thupui kaihhnawih - summit, conclave, training programme leh seminar-ah te ka tel ve nual a. Ka phak ang tawk tawka article ka lo ziah ve tawhte leh hnapui bera ka neih ve “Entrepreneurship Development” lam nen alo inkaihhnawih avangin he thupui hi ka tuipui em em a ni.
“2015 - Nilai leh Beihrual thupui - Kohhran leh Ram hmasawnna” tih bu ziaktu hi Rev. Dr. C. Lalhlira B.Th., B.D., M. Th., D.Th a ni a. Presbyterian kohhranin mithiam filawr a neihte zinga mi, Aizawl Theological College-a Vice Principal ni mekin Mizoram hmun hrang hrangah Pro-Pastor leh Pastor-a lo awm kual hrep tawh, mi khawhawi zau tak a ni bawk. He lehkhabu hi phek 292-a chhah (Beihrual thupui tel lovin phek 203) a ni. Thupui hrang hrang 47-ah ṭhendarh a ni. Synod Literature & Publication Board chhuah niin copy 60,000 zet chhut a ni.
January leh February thla hian ram hmasawnna awmzia sawifiahna, a khuhhawnna kan zir dawn a. He thu hlawmah hian UN Millenium Development Goal aṭangin bul kan ṭan ang a. Hmasawnna dik lo - lang thei lam chauhva hmasawnna, rilru leh thlarau lam tlachhe si chu hmasawnna dik a nih theih loh dan te kan zir ang. Ram hmasawnna atana pawimawh leh hmasawnna daltute kan zir ang. “Sustainable Development” chungchang pawh kan lut thuak thuak ang. Sumpaiah hmasawnna a nih rualin leilung leh thilsiam dangte tichhe lo zawnga hma lakna mai bakah huam kim (inclusive), langtlang (transparent), mipuite theihna haichhuah (capacity enhancement) tihte zirchhuah tum ila.
Kan ramah hian dinhmun tleu laklawh, theihpalingkawha bei ve, lei rem rap hlei thei tawh lo kan tam ta hle mai. Chu'ng mite chuan hmasawnna hi an taah an chhiar ve thei tawh tlat lo. Mawl takin thlir dan an nei a - minister rual leh an chhungte, politician tithei zualte hausak thut thutna, sorkar hnathawkte nawmsip bawlna ni maiin an hria a. Duhsaktu nei ve lo leh sorkarna siamtu political party mi leh sa ni ve lo tan chuan ṭangkaina neilo leh huam ve loh nia inhriatna (unwanted and excluded feelings) an nei lian ta em em a ni. Chutiang background neite ngaihtuah tel chungin he thu hlawm hi zir thei ila a va ṭha dawn em!
March leh April thlaah Bible (Thuthlung hlui leh Thuthlung Thar)-in ram hmasawnna a sawi dan hrang hrang (bible perspectives) kan zir ang a. Kan Bible zirtirna hrereng chunga ram hmasawnna hi kan kalpui thiam loh chuan khawthlang ram tam tak angin kan zo dawn lo. Hmasawnna hi a uma um huam huam lovin Bible mil zela kan kal a pawimawhzia zirchhuak thei ila. Kum 1978-a China ramin Deng Xiopiang-a hova economic reforms an kalpui ṭantirh khan “Zawhte chu eng rawng pawh nise sazu a man theih phawt chuan a ṭha a ni mai,” tih kha an thupui a ni. Hmasawnna rahka nia an hriat apiang mai chu an bawh pawp pawp mai. Khawvel tarmit aṭanga thlir chuan China chu ram awhawm ber pakhat ani mai thei. Mahse, mithiamte chuan Chinese ho hian hun reiloteah culture hran an nei lovang a, an ram company lian zawng zawng deuh thaw hi ramdangmi te ta a ni ang, an lo tih chu a thleng dik ṭan der tawh a nih khi. Lal Isua zirtirna “Sum ngah hi mihring damchhan a ni love,” tih awmzia pawh kan zirchhuah phah thei ang.
May leh June thlaah kohhran hmasa, siamṭhatute, Europe leh America ram kohhrante’n ram hmasawnna atana tha an thawh dan te kan zir ang. He thuhlawm kan zir hunah mumal tak leh uluk taka kohhran mipuite kan inzirtir a ngaihzia a lang ang. Kohhran hmasa leh hun laihawl kohhran hovin engtinnge an lo tih tihte kan zir thei tur hi a lawmawm hle. John Calvin te’n Pathian chungnunna aṭanga ram hmasawnna an lo zirtir dante hi a ngaihnawm a. Rilru leh tisa hmasawnna te a inkhairual a pawimawhzia te zirchhuah tum ila a ṭha hle ang.
July - August thlaah ram hmasawnna atana thil ṭul pawimawh (key ingredients for all round development) kan zir ang a. He thuhlawmah hian tunlai UNO, World Bank leh Asian Development Bank te’n sorkar ṭha (good governance) an tehna chungchang te kan lut dawn a. Kan rama sorkar mek leh sorkar lo awm tawhte khawsak dan kan en chuan he zirlaibua kan thil zir turte hian rualawh an tina deuh chu a ni.
Tualchhung eizawnna (trade), ramdang nena insumdawntawnna (commerce), buhbal thar chhuah (agriculture), tualchhung inrelbawlna (local government) te hi state-list an ni a. Heng te hi state sorkar thuneihna leh mawhphurhna liau liau a nih avangin heng subject-ahte hian kan lo hlawhchham a nih chuan Delhi sorkar kan dem thei lovang. A lehlamah ram venhimna (defence), ramdang nena indawr tawnna (foreign affairs), inkalpawhna leh inbiakpawhna (communication), atomic energy, pawisa sumpai (finance leh banking) angah te hi chuan hlawhchhamna alo awm a nih chuan central thuneihna anih avangin Delhi sorkar kan dem thei ang. India rama awm ni mah ila, kan state ṭheuh changkan leh changkan loh chu a state bil hotute mawhphurhna a ni tihte zir chhuak tel ila. Ram hruaitu ṭha neih hi hmasawnna hnuk hnai ber pakhat a ni tihte pawh zir chhuah atan a va ṭha em!
He Nilai thupui bu-ah hian ram hmasawnna kipui chi hrang hrang a sawi zingah “Entrepreneurship” lam hawi a ziak tel ve lo hlauh mai hi chu ka rilru a na deuh. “Entrepreneurship” kan han ti ta mai zel a. Mizo ṭawnga a lehlinna tak hi kan la nei chiah lova. A tawi zawnga kan sawifiah dawn chuan “ngaihtuahna thluak leh tha hmanga mahni kutkawih ngeia eizawnna hi entrepreneurship chu a ni,” ti ila a fiah thei mai awm e. Khawvel khawi ram pawhin hmasawnna tlo leh ngelnghet an sawi reng reng hi thil te thamte te tea inṭan a ni. Mimal sumdawng, thilsiamna industry leh enterprise te nau te aṭanga a lian ber thlenga entrepreneur-te thawhrah hi mimal hausakna, ram hmasawnna a ni. Entrepreneurship chu zan khat thil thua hausak thutna lam a ni lova, zawi te tea ṭhanlenna a ni. Tisa leh thlarau lamah in-fit a ngai a, thawhrim a ngai a, thlan tlak a ngai. Bible zirtirna nen a inmil thlawt a ni. Kan thupui hian ziak tel lo mahse zir tel i tum teh ang u.
Thuhma a ziahnaah a bu ziaktu Rev. C. Lalhlira chuan ram hmasawnna hi tunlai khawvel intlansiakna a ni a, ram hruaitute inzawrhna ber a ni a. Mipui vantlang pawhin kan tum ber a ni a. Mahse, Kristiante tan eng chen nge tih tur? Engtia hmasawn tur nge? Hmasawnna chu tute’n nge chhawr a, tute’n nge chhiat phah tihte hi ngaihven tur a ni, a ti. He zawhna tak hi mipuiin kan rilru ṭheuhva kan chhan tur zawhna pawimawh tawpkhawk nia ka hriat a ni ve a. Khawvel hmasawnna nihpung ang diak diak hi keini Mizo Kristiante’n kan zawh ve thei ngawt em? tiin he zirlaibu hi a rawn chhawpchhuak.
Mizoram hi duhthlanna kawng pengṭhuam (cross-road)-ah kan ding a ni tih hi ka lo ngaihdan ve ngar ngar a ni ṭhin. Khawvel ramdang leh India ram state dang tam tak hmasawnna kan hmu a, kan rualawt ṭhin. Hmasawnna-in a ken tel leh a kalpui lam hi sawi hmaih a awl khawp mai ṭhin. Eibar zawnna, sum leh paia hma kan sawn dawn tak tak chuan kan hnam tihdan te, kan sakhaw rin dante thlauhthlaa khawvel ruala tlan ve a ngai a. Kan hnam lungphum leh kan sakhaw lungphum hi a nghing dawn a. Chu lungphum nghing chu a manah kan pe phal dawn em? tih hi zawhna chu a ni a. Bible ziritirna anga hmasawnna nge kan duh a khawvel tihdana a theih dan kawng kawnga hmasawnna tih hi a ni. Khawvel hi chuan hmasawn a duh belh zel dawn a, a field-a beitute pawhin an bei nasa tulh tulh dawn. Ringtute hian engtinnge kan lo hmachhawn ang tih hi he Nilai thupui bu phenah hian a awm e.