Written by
- Rempuia R. Lutmang

Z I A K

Thil tam zawk hi chu a nihna dik tak kan hmu thiam lo fo; kan rilruin a phâk tâwk ang zelin kan hmu. Chu chu kan ṭawngkam leh kan thuziakah a lang chhuak. Kan thil thlir dan kan sawi a ni tak na a, kan nihna dik tak kan pho lang a ni mah zawk. Eng kawngah pawh ni se, a dik leh a dik lo hre lutukte hian thil an hre chiang tâwk lo leh ṭhin. Ṭawng chungchangah pawh a dik lo hriat theihna sikul an hawng emaw tih mai tur a ni a, hla thu hman danah pawh a ni, ṭawngkam chher tharah pawh, grammar chungchang pawh chuti bawk, mi zawng zawng aia thiam emaw tih mai tur kan ngah sâwt hle; a dik lo hre hnem apiangin thu dik lo an sawi hnem ṭhin.

Têt lai atanga Bible thûa châwm len vek kan ni a, chuti chung chuan Bible-ah “ziak” tih hlir an hmang ṭhin hre miah loa seilian kan ni deuh vek thung. Naupan laite khan Bible kha mahni tâwkin kan chhiar kan chhiar ve ṭheuh si a, khâng “ziak” zozai kha kan thluakin “ziah” tiin a lo thlâk nghal char char zel nge ni dawn ni. Tleirawl pelh deuhah “Ziah chi chu zawngṭah a lawm” tih thupuia neitu (neihtu) an awm tih hre chawp ta chauh hi kan tam hle awm e.

Ziak tih hi modify a ni ngai lo ti pawl an awm thu leh a modify hunah chuan “ziah” tih a ni zawk titute awm thu hi kan hre vek ang a. Tun hma aṭang khan an lo inhnial fe tawh ṭhin a, tu mah dingchang zawk awm ngai lo. Kan thianpa Mawitea Hauhnar-in, “Ṭawngkam leh hnam chanchin iloah hian lehkhabua mi emaw, mi thiam sawi emaw hi eng mah a ni lo, han sawiin han inhnial chiam ṭhin mah ila tu mah kan inhmin ngai lo,” a ti a, a dik hmel hle. Kum tin July thla thla bawr vela “hniah nge hniak” tia inhnial an awm ziah ṭhin dan aṭang hian a hriat mai. Source neih ṭhat leh ṭhat loha i pawh a ni lo, he khawvela kan awm chhung hian a inhmin theih loh a ni zawk. Hetiang thil kal ṭhiang thei renga a hre dik zawk nih tumtute hian lehlam lehlam hi an dik ve ve thei a ni tih an inpawm tawn hma chu an mâwl reng ang.

Tun hma ata “ziak” hman ngar ngar duhtute leh a modify huna “ziah” titute an inbakkaih fo kan ti a. Keini tunlai miina kan hmuh theih chiangkuang ta bera chu “Bible Thlirna”-a JFa thu leh hla aṭangin a ni ber. R. Lalrawna hian lehkhabu hlui, ṭha tak tak hi a chhuah leh ṭhin a, Zofate tan malsawmna a va ni chiang em! JFa hian modify huna “ziah” a dikzia a paupui nasa hle, upa tam takin engah an ngai lem lo, “ziak” an ti zel tho. Chutianga la hmang reng chu kan upa zahawm tak tak zingah an la awm ṭeuh ang.

Hetiangah hian JFa hian Zosapte’na kan ṭawng an man fuh loh a puh deuh ṭhin niin a lang a, “ziah” chungchangah tak hian a puh chiah em tih erawh chu ka hre lo. Amaherawhchu, “Pu Sandia Sap leh a thu apiang amenpuitute zârah ‘ziah’ hi chu zawngṭah ziah lampang sawi nan chauhva hman chi a ni a,” a tih duh dan aṭang hian ‘ziah’ hmang duh lotute hi Zosap tih dan a kawi a ngila zawmtuteah a puh ngei chuan a lang. “Ziak” chungchangah kher hi chuan hriat chian a har hle a, eng eng emawah erawh zawng Zosap lam pai emaw, modify nachang an hriat ve loh emaw hi an zirtir chhuah hmasakte khan intihchangkanna atan an chhawm ve ṭhin a nih chu a rinawm. Zairema pawhin, “Sapho tih dan kha a dik ber nia ngaiin ṭhenkhat chuan Sap awphawi chenin an zir a, keini pawhin ‘phengpher angin’ (pangpar angin) tih kan hre pha a ni” a lo ti ve a, rin dan tawk chu a neih theih.

JFa kha ‘ziah’ tia modify tur tihah a ṭang na hle a, phungbawm pawh a zawng nasa. Chutianga phungbawm a dap zinga pakhat chu Brig. Sapliana a ni a. Ani Brig. Sapliana hi Biate khaw chhuak a ni awm e. Hetia ṭanchhan an dapna lamah hian Biate khaw hming hmasa nia an sawi ‘Zialung’ tih thlengin an khawrh a, ‘Ziahlung’ a nih dante an sawi. Amaherawhchu, hei pawh hi mi ṭhenkhat chuan “zia” tih aṭang zawkin a lawm an ti ve leh tlat tho. JFa-te ang bawkin C. Chhuanvawra chuan ‘Ziahlung’ tih ni zawk ngeiin a hria a ni ang, “Hmanlai leh Tunlai Mizo Hlate” tihah ‘Ziahlung Zai” tiin a dah. “Ziahlung” tia ziah hrim hrim pawh hi JFa te’n an ṭanhmun sawh nghehna atana an hun laia ‘h’ an telh belh luih thut a ni hran lo, kum 1924-ah ziakin ‘H’ telna a awm daih tawh a, JF-a pian hma a nih chu. 'A dik zawk e' tih burna tur erawh chu a ni chuang lo ang.

Mi ṭhenkhat chuan, “Tun  hmain kan pi leh pute khan ‘ziak’ tih hi ‘ziah’ tia modify hun an nei lo, an modify ngai lo,” an ti ṭhin a. Hei hi a dik a, a dik lo bawk. “Kan pi leh pu” an tih azirin a dik thei a, an pi leh pu ni ve lo ṭhenkhatah erawh a dik ve kher lo. Midang inhnialpui ve lo mah se (an inhnialna chhiar tur awm lo mah se), kan hranghlui mi thiamte zingah ‘ziah’ tia modify ṭhin hi an tam mai. Chûng zinga an hming kan hriat mai theih tur chu - Zikpuii Pa, Siamkima Khawlhring, R. Vanlawma, R. Zuala, K. Zawla, James Lianmawia, Lalthangfala Sailo, C. Hermana, Lalhmingliana Saiawi, L. Keivom leh L. Kailuia Sailo te an ni. 

Hetia kan mi ropuite hming, ziak mite hming ka tarlan hian ‘Pi/Pu’ ka dah tel ngai lo a, ka dah tel loh chhan chu mi naran an ni loa ka hriat vang leh mi zawng zawng chunga leng, mi hriatsa vek nia ka ngaih vang a nih piah lamah “tih ṭhin dan” nia ka hriat vang a ni. Ṭum khat chu mi pakhat hian, “I va chaltlai ve,” min tih phah tawh a. Keia ngaih danah chuan keini aia upa zawk nazawng “pi/pu” kan tih dual dual anga ka tih ve loh hian an ropuina leh mi bik an nihna a chiang zawk sauhin ka hre thung. Kan thil thlir dan a inang lo hle.

Anni pawh hian a ṭul hunah ‘ziah’ an hmang e ka han ti tak na a, kan lehkhabu neih ṭhat ber Bible-ah ‘ziah’ tih a chuan meuh loh avangin (hmun khatah chauh a chuan avangin) leh thupui vai thei deuhte leh lehkhabu ziaktu tam zawkte’n ‘ziak’ tih an chin miau avangin anniho, ‘ziah’ tih hmangtute pawh kha eng emaw chang chuan an che phelh ve ṭhin. JFa pawh ‘ziah’ tih a dik tia ṭang na ber pawl a ni tak na a, “chanchin ziakna bu”, “ka han ziak zawm zel dawn a”, “a ziaktir ta ringawt mai a” tihte a hmang leh khut tho. Hmun dangah a duh zawk ang chi ‘ziah’ hmanna tur tam takah ziak a hmang ve bawk. Ani chauh a ni lo, a chunga kan han tarlan takte pawh khan a modify hmanna huna a changa ‘ziah’ an hman fo laiin khawi lai thu thuah emaw ‘ziak’ an ti leh zel tho. K. Zawla tih loh chuan a modify hunah hian an hman pawlh vek niin a lang. An hman dan tarlan chipchiar theih a ni rih lo a, an hman pawlh tih kha hre phawt mai teh ang u. 

Tunlai mi tam ber hian ‘ziah’ tih hi a ṭul hunah hmang deuh ṭheuh tawh mah ila, tun hma lama ‘ziak’ tih an hman nasat zawk avangin ‘ziak leh chhiar’ tih te, 'Luka ziak' tih te erawh hi zawng tun thlengin kan la hmang reng. Kan thinlung phekah a inziak fiah tawh laklawh a, thlak mai a harsa, thlak kher a ṭul lem lo thei bawk. Kan ṭawngkam pangngaiah erawh chuan kan modify tawh tlangpui. ‘Ziak leh chhiar’ tih hi lehkhabua hmang hmasa pawl nia lang chu Lalhmingliana Saiawi a ni a, ani hian Zosapte chungchang sawiin “kan ṭawng an rawn zir chawp a, ziah dan leh chhiar dan min zirtir a” a tih bakah “lehkhabu ziah leh chhiar” tih ṭawngkam a hmang bawk. Ani hian a lawngin a la hmang chiah lo deuh. 

‘Ziak leh chhiar’ tih aia ‘ziah leh chhiar’ tia a mala hmang hmasa bertu chu Lalhruaitluanga Ralte a ni mai awm mang e, ani hian kum 2008 chhuak lehkhabu, “Zoram Varṭian” tihah khan a lo hmang daih tawh. Thil han ziah naranah chuan ka hmang fo a, chanchinbu chhuakah erawh chuan kum 2018 emaw, kum 2019 emaw khan ka hmang ve ngam chauh. Anni tih ka hriat vanga ti ta mai nge ka nih erawh chu ka hre lo. Mi tam ber hman dan a nih loh avangin inthlahrun pawh a na duh ang reng. 

Hetiangah hian hre dik zawk nihte hi kan chak lutuk deuh em aw tih tur a ni a. Tunah pawh ‘ziah leh chhiar’ tih rawn hmang duh zawk an awm ve ta nak nak a. Tun hmaa an hman dan sâwt pahin “An lo hmang dik reng reng lo mai a” te kan ti ta uaih uaih chu a nia. Kan ṭawng duh deuh mah mah ṭhin chu a ni e. A dik zawk a awm hran lo a, ‘ziah’ tia hmang duh leh ‘ziak’ tih vek duh hi hmanlai aṭang khan an awm ve ve mai a ni zawk. Mahni hman dan hi a dik zawk emaw, a dik awm chhun emaw i ti mai lo deuh ṭhin teh ang u. Kawngka zim lamtluangte a nih ngawt loh chuan kawng dik hi pakhat aia tam a awm thei tih hrethiam apiangte hi mi vannei an ni ngai. Inhnialte hi kan châk sakhai thak zak nghal zel a, inhniala a chak zawk hi a dik zawk an ni kher lo. Tu ma' hnial hneh loh hi chu veng tinah chhungpuinu pakhat tal an awm vek, mi dik an ni tihna erawh chu a ni hauh si lo. Inhnial theih te, hnial khân hriat te, a peih rei zawk nihte hi mi dik zawk nihna a ni hran lo.

‘Ziah’ tia modify ṭhin hi hmanlai aṭangin an awm tawh ka han ti ngawt a, mi ṭhenkhat chuan awih harsa kan ti deuh mai thei. Mizo chauh an ni lo, kum 1927 khan a hun laia Lushai Hills bawrhsap NE Parry khan, “Thuchhe rem dan ziah a ni” tih te, “he lehkhabua dan ziah hi dik theihpatawpah ruat a ni,” tihte a lo hmang tawh a. Zosap pawhin ‘ziah’ chu an lo hmang ve bawk e. Kum 1927 hi a la hmanlai tawk lo deuh kan ti a nih chuan kum 1908-ah pawh ‘ziah’ tih chu an lo hmang tawh tho. Heng hi chu hmun dangah a chipchiar deuha sawi chi a ni ang. 

Thil reng reng hi a nawlpui han hrût rual pup hian a nihphung kan sawi dik fo tak na a, chik deuh chuan a dik tâwk lo lai a awm ve zel. Chumi lai tê chu thur chhuaha midang hnial vak tur tihna erawh a ni lo. “Pán loah tho a fu lo” tih ṭawngkam kan nei a, awmze nei, dik deuh bawk si a ni. Dawhkanah pawh tho chu a fu fo alawm tih pung pung chi a ni hran lo. Mark Twain-in “All generalizations are false, including this one” tia amah leh amah a inkeuh thlu leh nghal ang hian mahni dik kan intihna lai tak hi a dik loh theihna lai hmuh thiam tum ila, midang dik lohna nia kan ngaihah pawh a dikna lai hmuhsak i tum ṭhin ang u.