Written by
- T.Lianhmingsanga Research Scholar Political Science
MZU
Back to the Nature?
He article-hi thiam vang ni lovin ṭhahnemngaih vanga ziak ka ni.
Khawvela ram tlawh chakawm ber ber kan tihte hi ram leilung hausa (flora leh fauna) leh thing leh nungcha tamna ram a ni zel tawh mai. Ram leilung hausakna venghim a enkawl ṭha apiang chu ram vannei an ni ta zel mai zawng anih hi. Nungcha leh ramsa tamna leh zalenna ram apiang hian mikhual tlawh an hlawh a, hahchawlhna leh hahdamna pe theitu an ni ṭhin. Ram changkang pui pui concrete building - van tawng deuh thaw thaw thler phei putna hian mihring hahchawlhna leh hahdamna a pe reng reng lo zuk nia!
Khawvel a changkang chho zel a, tu pawh mai hi kan buai tulh tulh a; hemi lak ata hahdamna leh hahchawlhna ṭha hi kan mamawh tulh tulh dawn a ni. Thlangsappui mifing leh changkang ho hi hman aṭang tawhin intih thawve nan leh hawi khawthawn nan ramhnuai leh luiah te an kal ṭhin a. Kar tluanin rim takin hna an thawk a, kar tawpah hahchawlh nan puanin kaihin ramhnuaiah intithawvengin hun an hmang ṭhin a ni. Hahchawlhna dik tak hi mihring siam chawpah ni loin Pathian thilsiam ngei nungcha leh ramsate awmna, ramhnuai leh lui lamah a ni zawk tih hi an lo hre daih tawh mai a, kar tluana hna an thawh zawha an chak berte zinga mi chu kartawp chawlh hi a ni.
Hei hian a entir chu hamdamna hi khawpui boruak tawt lutuk kalsan a hun ralmuanga hun hman a ni tih a ni. Hnam fing hmasa leh changkang tih takah- tlang lawn te, thui fe fe ramngaw a kea kal te (hiking), ṭhianhoa riah te hi an lo uar daih tawh mai a. Hnaa thawh rim tawngkhawngna ti ziaawm theitu chu mihring thilsiam chawp hlimhlawp thilah ni loin Pathian thilsiamah te ngei hian a lo ni tih hi an hre chiang tlat a ni.
Mizote heti lama kan harhtharna hi a a la rei lo khawp mai. Kum 5-6 liam ta kha chuan hahchawlh nan leh rilru tihthawven nan dawr changkang a chawlh te, Karaoke leh mihring siamchawp chi hrang hrangah te hian hahchawlhna kan zawng ṭhin. Mahse tunhnai kum 2 vel aṭang khan thlang sappui ho nunzia kan entawn thar a, hahchawlhna leh rilru tihthawven nan ramngawha ṭhianhoa hun hman nachang te kan hre ve ta zel a. Hahchawlhna dik tak chu Pathianin duh taka a siam Eden huan aṭang tawha inngeih taka kan lo awm za tawhna nungcha leh ramsate nena kan awmhona ramngaw hi a ni tih kan hre ta.
Ramhnuai hmun rem lo leh khawkrawk pui puia kea kal (trekking) te, puanin kaih (tent)a ramhnuaia riah te hi kan ching thar ve ṭan a, kan la intihmuh chho dawn niin a lang.
Kar tluana hna thawk hah, hahchawlh leh intihthawven mamawh ngawih ngawihte ai hian hah hman lo khawpa hahdam ṭhalaite hian kan uar ta zawk a. Hahchawlh duh chuan thawkrim phawt ila, hahchawlh nawmzia kan hrethiam chauh ang. Tin, kan va entawn a te hi kan entawn tluan tling ṭhin si lo, kan duh lai chiah hi kan senglut a, a pawimawh ber, a laimu kan hlamchhiah si ṭhin! Bible-chang duh lai lai la chhuak a, duh loh chin paih hmiah hmiah hi kan ang ṭhin.
Kan kal ṭhinna leh riahna hmun te hi bawlhhlawhin a ther fer fur mai si a, kal leh tur te ngaihtuah zui tawh miah lovin kan bawlhlawh leh hnawmhnawk kan theh darh nuai mai ṭhin. Kan tun hun nawmsaknaah kan lungawi tawk a; a hnu lam kan dawn tel tawh ṭhin lo. Kan lui thianghlim em em ṭhin te pawh hi bawlhlawh tinrengin tawm bukah an hmang ṭan a nih ber hi! Hmun nuam deuh leh tlawh hlawh deuhte phei chu tlawh zui chakawm lo khawpin kan ti ṭawp zung zung a. Kan ram leilung nungcha leh ramsate chenna hi a ti chereu leh a ti ṭawp zawng hlirin kan la khawsa rih chu a nih hi - engtikah tak harh chhuak hlawm ang i maw?!
Ram zimte ni si hian leilung hausakna thing leh mau kan nei ṭha em em a, ramsa leh nungcha humhalh tur tlem kan la nei bawk a; humhalh chu kan la hlat hle a, a thahna tur leh ti kiama tirem theitu tur hmanraw chi hrang hrang kan la lek fo zawk chu a ni si. Airgun neih ṭhatah te hi intihtheih nan tak te kan la a. Hetiang zela kan kal chuan kum 5 vel han liam leh se kan ramngaw leh luidungte hi tlawh zui tlak loh an ni thuai dawn.
India ram pum huap ang pawha Tourism lama hmasawnna tur a theihna nei ṭha ber ber ni si hi chawisan tlak loh ramah kan in chhuah ringawt mai dawn. Helam hawia inzirtirna (awareness) kan neih ṭhat loh vang nge mipuite hian kan tum lo hrim hrim tih pawh hi zawhna awm thei tak a ni ang.
Reilote nawmsakna kan um ṭhin vang hian kan nun, nakin lawka la par vul thei tur hi kan ti khawbaw zo ṭhin. India hnam pa kan tih mai Mahatma Gandhi hian tihian alo sawi a, “leilung hausakna hian khawvel mihringte mamawh chu a phuhruk thei ngei mai a, mahse mi zawng zawng duhamna chu a phuhruk zo lo” tiin. Tin, Mihring mai ni lo kan leilung hausakna nungcha leh ramsa nazawngin an neih ve loh te hi kan tun hun nawmsak duh luat leh thlakhlelh luatah hian kan ti chhe ṭhin chu a nih hi. A pawi takzet.
Mihring anga nunna nei ve tho an ni a, dimdawina chang kan hriat a ṭul. Kan nakin hun mai atan mai ni lo, tun hunah pawh hian chunglam malsawmna kan dawnna dal theitu a ni. Ramsa leh nungcha, thil nung tinreng chungah thuneihna pek kan nih ang khan a enkawl pawh kan mawhphurna a ni. Mahni mihringpuite sawi loh, nungcha leh ramsate chunga kut ram lutuk hi an hmuingil ngai lo - an tu leh fate, tuchhuan thleng pawhin an tuar fo a ni. Hetah hian nungcha leh ramsate chunga siamtu Pathian thikthu chhiatzia a langin ka hria.
Hmanlai kan pi leh pute hunlai kha chuan silai hmanga sa kap thei hi pasalṭha kan ti ṭhin. Ramsate kha an la tam a, mihring tan an la hlauhawm em em a, sa kap thei chu chhuan pawh an chhuanawm thin reng a ni. Mahse tunlai khawvelah chuan nungcha leh ramsate an tlem tawh viau mai a, humhalh tham pawh kan nei mang ta lo.
Ti ve khanglang ila, kan naupan laia kan ramsa hmuh ṭhinte pawh hi kan vannei viau te nih loh chuan hmuh tur hi an awm tawh mang hlawm lo ni. In leh a vela kan hmuh fo ṭhin chawngzawng takngial pawh hmuh tur a vang viau tawh. Ṭhangkhat lian chhung lek pawha a ṭha zawng ni lo, a chhe zawnga kan kal chakzia ngaihtuah chuan thil theih loh hi a ni ta lo tawp mai. Chutiang a nihlaia anmahni suat rem theitu tur silai ṭha tak tak kan la lek a, intihtheih nan tak tea kan la hmang fo mai hi a chhuan mang rorel tlat a ni.
A chhe lam hlir kan sawi tak na a ṭhangthar fel tak tak an rawn awm chho ṭan a, silai hmanga ramsa leh nungcha te kap lovin camera hmangin an veh ta thung a ni. Hetiang kawngah hian Mizorama ASEP - Ramngaw leh Nungchate ṭhian hian an thawh hlawk takzet. Anmahni zarah nungcha leh ramsate hlut nachang kan hriat chhoh phah ve zel a tih theih awm e. A taka kan hmuh zen zen loh tur ramsa leh nungchate thlalak mawi tak tak hi min chhawpchhuah sak ṭhin a, an ti ṭha hle a ni.
India ram state tam tak zingah pawh leilung hausakna, a bikin ramngaw nei ṭha leh nungcha leh ramsa tamna berte zinga mi kan la ni awm e. Hmani lawka Travel and Leisure India and South Asia-in India ram pumpui huap survey a neihah pawh Mizoram hi ram ngaw leh thing hring ṭhatna ber (Best Green State) nihna a hauh pha hial a ni. Hei hian humhalh tur nungcha leh ramngaw kan la nei tih a entir.
Kan ram ang thoa ram ngaw nei ṭha Arunachal Pradesh hnam pakhat Apatani-ho aṭang pawh hian zir tur kan neiin ka hria. Anni hian an ram an hmangaihin an duat em em a, in sakna tur chakhai leh mamawh, a bikin tuah tur an lak dawn hian an kit mai ngai lo, a zar an thlak hram hram ṭhin. Keini aia hnam changkang lo zawka kanngaihte pawn an chhehvel thing leh nungchate an hmangaih tlat a, zirtur ṭha tak min hnutchhiah niin ka hria.
Mi ram hian hmasawnna kawng an zawng a, an changkang tulh tulh a, an ram thing leh mau, nungcha leh ramsate an duatin dimdawih nachang an hre telh telh a. Keini chu hmasawn si loin kan in la changkang tulh tulh a, kan ram thing leh mau, nungcha leh ramsa kan dimdawih leh chuang si lo, a ti chereu zawngin kan la khawsa zel zawk chu a ni si a!
Tuna kan neihchhun mi ramin an neih ve mai mai loh thing leh mau, nungcha leh ramsa hi kan humhalh loh a, dimdawih nachang kan hriat loh chuan ram dang aia kan chungnun theihna tur leh a bik kan nih theihna tur thil dang kan nei tawh lovang. Heng kan neih hi kan humhalh chuan kum 10-20 vel hnuah chuan ram awhawm leh tlawh chakawm ber ber zinga mi kan la ni thuai ang. Chutiang ni lo a a awmsa te kan ti chereu a, humhalhna chang kan hre lo chho zel nih chuan ram khawngaihthlak ber berte zinga mi kan la ni ngei ang.
Chutiang hunah chuan kan rama thing leh mau, nungcha leh ramsate hlutzia kan sawi ang a, humhalh nachang kan hre lo hi pawi tiin kan la in dawmkun hun a thleng ngei anga; chutiang hun a thlen meuh chuan ‘back to the nature’ hian kawngro a su teh chiam tawh dawn lo a ni. Tlai luat hian pawina a nei tih zawng zawng hi kan changchawi hun a thlen loh nan harh chhuah a hun e. Hlut tur leh roh tur beitham zet kan neih laia kan hlut loh chuan hlut kan duh ngawih ngawih hunah pawh hlut tur reng kan nei tawh lo ang tih a hlauhawm.
Siamtu hian mihring leh thil nung dangte hi farṭuah leh vaube ang maia in chawih tawka par tura a duan an ni. Chutiang ni loa khingbai deuha mihring chauh khawvela kan parvul chuan khawvel hi a nuam thei ngai lovang. Ngaihtuah ngam pawh a ni lo, ramsa leh nungcha tel lo hringnun hi eng anga kawrawng nge a nih ang tih hi ka ngaihtuah ngam lo a, ngaihtuah pawh ka duh hek lo.