Mizo hming i ziak ang aw!

Social reforms emaw, moral reforms kan sawi ṭhin a. Hemi thlen theihna tur hian eng nge pawimawh a, a eng lai aṭang hian nge bul kan ṭan ang tih hi ka ngaihtuah fo ṭhin. Kan thil ngaihhlut zawng (value system) tih thupui hmanga sawihona hun, 'Zoram titi' Vanglaini chanchinbuin a buatsaih aṭang phei kha chuan heng thilte hi ka la run ta viau mai. Ngaituahna a vak vel vak vak a, mu mumal lova ka thawh ringawt chang a awm ta fo mai. Reformation awm tur hian eng eng emawte hi chu kan thlak danglam a ṭul tih chu hriatsa a ni a. Chumi thlak danglam thei tur chuan vawn tlat tur chi leh paih theih tur chi, chapopui taka kan humhim tur chi te a awm a, thil thar (ṭhangtharte thupui 'change') a awm theihna tur erawh chuan eng eng emawah te hi chuan kan inphah hniam a, kan tlawm deuh chu a ngai dawn tih hi chiang takin a lang theiin ka hria a. Pawngpaw 'Mizo' vak maite pawh hian hmasawnna a dal ve thei ang tihte pawh ngaihtuah tham a tling.

Entirnan, ka facebook profile name atan Za Hluna Jahau tih hi ka hmang a. Mizo Tawng zirna tih facebook group (Group admin ka nih vena) a kan puipa ṭhenkhatte'n an helh deuh niin ka hria. Mizo hming ziah dan dik a niin an hre thei lo va, min dem ru deuh tlatin ka hria. "Ramdang emaw hnam dang emaw ṭhianṭha leh hmelhriat ṭhenkhatte'n min ko thiam thei lo va, a awmzia an hriat loh avangin a phelna hun tur, a tan bunna lai tur an hriat loh avangin naupang te tein hming pumin min ko fo va. Chuvang chuan awmze nei thumal pakhat zelah, lam (syllable) khat zela tan bunga ka ziah hran hian min ko thiam a, an hrethiam ve a, naupang te tein hming puma min koh leh sawi ṭhin loh nan ka ti a ni," ka tih pawhin, "Mizo tihdan kalsan ai chuan hrethiam malek ang hmiang, anni hriat a ṭul lo," min tihsak deuh tlat a. Kei chuan midangte hriathiam theih loh tihdan kha a 'Zo' viauna ka hre chuang lem lo va, a ṭulna ka hre hek lo.

Hetiang hawi zawnga fundamentalist, nationalist, conservationist rilru hian mihring nunah, ram leh hnamah sawtna a thlen lo maithei. Fundamentalism te, Conservatism te leh Nationalism thleng pawh hian mawllai hun rilru leh ngaihtuahna nena kan inuanutir tlat chuan hmasawnna daltu a ni theiin ka hria. A ṭha lo zawk leh a lo dik lo zawk pawh vawnhim hrim hrim hi hengtiang thu hlu, ram leh hnam hmangaihtu ropuite thuhtlung hian a tum a ni chiah paw'n ka hre lo.

Khasi rama kum 12 zet kan awm hnua Mizorama kan lo hawn hnu hian, kan awm reng chung pawha kawngka kalh hi kan ching deuh va. Shillong a ralmuan ṭhin loh avang leh, rukruk te a awm bawk ṭhin avangin a ram michengte pawh khuan kawngka kalha awm hi an ching hle a. Kawngka kika nghah fe hnuah min rawn hawn chauh zel a. Kha nunphung kha kan lo hmang rei deuh va, Aizawl kan awm hnu pawh hian kawngka kalh hi kan ching ta khawp mai a. Hriat mang loh kar hian khar pah hian kan lo kalh leh mai ṭhin. Kan ṭhenawmte chuan, 'hemite chhungkua lah hi an vai lutuk a' min ti fo mai. Kawngka hawn huau reng mai hi a 'Mizo' an ti deuh a ni awm e. Mahse, kawngka hawng huau va awm a, khaw en lai pawha kan inchhunga kan hman lai mek gas bur te kan tibo fo hi a 'Zo' viauna hi kei chuan ka hre hranpa lo.

Keini chhungkua hian chawhmeh kan hi kan uar viau mai a. Sa chhum tawp ei tam te hi a hrisel tawk lo vang tih ka hlauh avangte hian purun te leh masala te nena han kan hram hram te hi a ṭhat ka ring ve ringawt a. Baia thil uih chi bekang leh saum telh te hi kan ngaina lo sawt hle a, ṭan ka lak viau avangin ka fate phei hi chuan zawngṭah, thingthupui, khanghu leh bekang um uih te hi an ei tehchiam tawh lo. Hetiang chawhmehte hi tui viau mahse, khaw uih, veng uih leh hnam uiha min siamtu an ni a, an fate leh chhawngah phei chuan ei ngaiah ruat lo se ka duh a ni (kan nupa erawh chuan nghei har kan ti hle, ka ṭhiannu hian inthlahrung takin a rawn lei

ṭat ṭat fo va, kei lahin ka lo hau si lo). Hemi chungchang thuah pawh hian ṭhian ṭhenkhatte hi chuan 'Zo lo' min ti tih ka hria. Mahse, ka ṭhianteho hian rawngbawltu tih awm a nih leh nih loh pawh sawi lova, vairam a vaiho hriatthiam phak lohva kan chhungkuaa 'Aw zoram min nghilh bik suh ang che, dawn changin zoram kan ngai vawng vawng,' tih kan sak ṭham ṭham lai kha an hre lo mai mai a ni.

Ṭumkhat pawh (i han insawi Zo tak tak ang hmiang) kan fapa pawl XI admission kan zawn ṭumin school pakhat, Andaman thliarkarh chuan mite'n an bawh leh sawrkar school lian bera an ngaihah kan va kal a. Kan fapa marks sheet an han en chu a mark a lo hniam ngang mai a si a, 45% emaw chauh a lo ni si a. Anni lah chuan 70% pawh an lo hnar nual mai si a. An hotu pakhat chuan nuihsawh deuh tak hian min pe kir a, chutah keia Mizo rilru a lo chhuak ta, "Mizoram aṭanga lokal ka ni tih leh Mizo ka ni tih i hria em? Kan literacy rate i hria em? Zirna kaihhnawih thilah chuan Mizote hi India ram khawi hmunah pawh min zah ve tur a ni dawn lawm ni? Nangini 80% aiin kan 40% hi kan ngaisang zawk asin," ka'n ti ta mai a. A thawktu lo awm vete chu an meng phawk nasa teh asin. An school chu ka duh vak loh thute sawi pahin ka tlan tauhsan ta nghe nghe a. Pathian malsawmna zarah a aia school ṭha zawk, khulaiah chuan a ṭha bera an ngaihah kan admit thei ta hlauh mai chu ka lawm khawp mai. Mizo nihnain ka lo inchhuang ve laklawh tawh si a, admission hmu leh si loh chuan a pawi dawn tlat!

Vawikhat chu social network pakhata thuziak ka hmuh chuan, kan sawrkar function emaw, Lammuala tihpui a awm changa kan zaithiamte'n sap hla an sa fo hi a ṭul a tih loh thu a ziak a. Mizo hla ngei sa thei se a duh a ni. Ka ngaihtuahna a tikal thui viau mai a, kei chuan Sap hla lam hi uar i la khawvel mithmuhah hian, 'Mizo' hming hi kan ziak fiah zawkin ka ring ve thung tlat. Mizo hla aiin Sap hlain Mizo hming hi rimawi khawvelah kan nem kai theih zawk ka ring.

Ka sawi duh tak chu, hnam dang hriatthiam loh leh koh thiam theih loh hming ziak danah te, kawngka inhawng huau maia awma, a hun leh hun lo pawh sawi lova kawngka kik mang lova duh duhnaa tei luh rawk rawk te, chawhmeh chhum tawp leh uih apiangah te leh a mawl apiangah te, a hrisel leh sel loh ngaihtuah lo va a tui kan tih zawng apiang ei ṭawk ṭawkah te hian em ni ang 'Mizo' tih hming hi kan nemkai ringawt dawn tih hi a ni. Keimahni ngei ngei pawh hian 'a zo' tih chu "a ṭhing" tihnaah kan ngai deuh tawh hialin ka hria, hei hi a pawi hle.

Economic tihah hian mite'n America tih te Germany tihte an hmu tel a. Hmang vetu ram tam tak awm mahse, dollar han tihah te hi chuan mite'n USA tih hming hi an hmu bik tlat a. Technology hrang hrangah te hian Japan tih te, China hming te hi mite'n chhiar hauh lo pawhin an hmu tlat mai zu nia. Chaw lamah pawh arsa kan ro (fried chicken) ah chuan 'Kentucky' hming hi a chuang deuh tlat a. Seafood-ah chuan Oceanean ramho hming a chuang deuh tlat bawk. Thawkkhat lai khan 'in shock' tihah te leh sakhaw kal firfiakah khan mite'n kohhran pakhat hming kha an nemkai deuh ṭhin a, mahse tunah chuan a ni tawh hauh lo. Chu kohhran hming chu tunah chuan hnathawktu atan leh inhlawhfa atan pawh mi rinawm leh taima, sakhuanaah pawh invawng fel leh ti tak tak, thianghlim tak meuh tihah hian nemkai a ni tlat tawh.

Football hi kan uar ta viau mai. Football-ah hian Mizo tih hi kan nem kai zo ngut ang emaw chu! Sports kan ti rau rau a nih chuan Boxing, Judo, Cricket, Shooting tih lamahte hian Mizo hming nem kai a awl zawk ang em tih ka ngaihtuah fo ṭhin. Zirna lamah te hian hei ai hian tlan nasa lehzual i la, Mizo hming mite'n an hmu awl zawk ang em? Zirna sawi takah chuan kan zirna chungchang hi chiang lutuka en fel a ngai. Hmanlai deuh chuan thingtlang naupangte'n service ṭha an thleng phak a, central service thlengin an inziak kai ṭhin, khawpui mi ai mahin. Mahse, tunah hian eng exam result chhuakah mah thingtlang lam hming a lang phak meuh tawh lo. Thingtlang zirna level hian khawvel intlansiakna a el pha lo nasa ta hle a ni thei ang em? English medium an hmu phak lova, computer an hmu pha hek lo. An zirtirtute'n, 'heti chuan a dik dawn hauh lo, kan naupangte an lainatawm em mai, leipui neih leh sapel ka hman tawh lo' tih nachang an hriat loh phei chuan a pawi thui vawng vawng khawp ang. Thingtlang naupang an lainatawm hle mai.

Mizo hming hi khawvel mit hmuh leh beng hriatah hian thil ṭha lamah leh hmasawnna lamah nem kai ni thei se la. Chumi a lo awm theihna tur chuan kan ngaihdan ṭhenkhat zim deuh lai leh, regional lutuk laite hi paih ṭhen a, kan khawhawi kan tihzau deuh deuh a pawimawh hle awm e. Ṭawng thuahte pawh ṭawng dang lo hmang uar deuhte pawh hi a 'zo lo' ti mai lo ila. Kan ṭawng hian hna a la thawk tlem thei deuh hlek a tin ni tih hi pawm zawk i la. Mizo hming hi engah hian nge kan chuantir theih ang tih ngaihtuah ran i la, khawvel chhiar theihin ziah i tum tlat teh ang u.