Buh leh bâla intodelh a ṭul
Kamkeuna
Intodelh kan tih hi sapṭawng chuan 'self reliant' tih a ni ber mai awm e. Oxford Dictionary-in a hrilhfiah danin 'Mi dangte thiltihtheihna leh thil neihte aiin mahni thiltihtheihna leh thil neihte chunga innghah' tihna a ni. Mizote hi kan pipute aṭang rêngin mi taima, mahnia intodelh tum tlat, mite ban buai lo thei ang bera khawsak nuam ti mi, ṭul leh mamawh erawh ṭhenawmte nena inbantawna nunho nuam ti em em mai kan ni. Khaw khata khamkhawp thlo chhuak peih lo khawpa thatchhe chhungkua chu an nuihzat ru ṭhin. Buhfai ei hnam kan ni a, atta chhang pêr chawa rin ai chuan vai buhfai uih ei pawh kan thlang zawk ṭhin.
Mizote hi kum tin tlang ram lo neia insawn insawn (shifting cultivation) hmanga ei zawng ṭhin kan ni. Pu Laldenga'n 1987 laia Jhum Control Policy a rawn kalpui aṭang leh January 14, 2011-a Pu Hawla'n NLUP a rawn kalpui aṭang khan tlang ram lo neih hi kan bansan tial tial a, leilet lamah leh sumchang thlai chin, huan nghet neih lamah kan insâwrbing ta deuh a. Mahse, sorkar policy a inthlak danglam zung zung ṭhin avang leh ro hran rela kawng dang an dap zel ṭhin avangin buh leh bâla intodelh tak tak thei lovin kum 37 kan kal leh ta mek a ni.
Khawvela intodelhte chu?
Khawvel ram hrang hrang zingah Russia hi mahni inrintawkna nei ber ram a tling. Oil, coal, natural gas, metal, wheat, corn, thing leh ranvulh tam tak a siam chhuak a ni. Motor, technology, damdawi leh thei chi hrang hrang a la lut ve thung.
Human Development Index aṭanga tehin khawvela ram intodelh langsar zualte chu:
Denmark – HDI 0.948
Australia – HDI 0.951
Hong Kong – HDI 0.952
Iceland – HDI 0.959
Norway – HDI 0.961
Switzerland – HDI 0.962
Netherlands – 0.941.
International Monetary Fund-in a tarlan dan chuan, Australia, Hong Kong, Japan, Korea, New Zealand, Singapore leh Taiwan-te hi ram changkang anga ṭhen theih an ni a. 'Emerging' emaw 'developing economy' list-ah hian China, India, Malaysia, Thailand, Philippines leh Vietnam-te dah a ni. World GDP Ranking 2024 list-a a lan dan chuan India hi khawvela ram langsar–United States of America, China, Japan leh Germany dawta ram economy lian ber pangana a ni.
Khawvela buh thar tamte
Kum 2022 chhunga khawvela buhfai thar chhuah zawng zawng chu metric ton 77,64,61,457 a ni a, kum 1961 khan khawvela thar chhuah zawng zawng chu ton maktaduai 216 chauh a la ni. Ram hrang hranga buh thar chhuak tam 2019-a tarlante chu (metric ton-in):
China – 20,84,94,800
India – 19,62,45,700
Bangladesh – 5,71,89,193
A dawta buh thar chhuak hnem dangte chu: Indonesia, Vietnam, Thailand, Myanmar, Philippines, Cambodia leh Pakistan-te a ni. India ram leilung buh chin theihna ram zau zawng square km. 15,97,000 (acre maktaduai 394.6) chu khawvela ram lian ber pahnihna a ni a, United States hnuaiah a awm. A gross irrigated crop area sq.km. 8,26,000 (acre maktaduai 215.6) a ni a, khawvela a lian ber a ni. West Bengal hi India rama buh thar chhuah tamna ber state a ni. West Bengal-ah hian buhfai ei an tam hle a, buhfai ṭha tak tak tam tak siam chhuak thei tura ngaih a ni. India ramah Bihar-ah buhfai ei an tam ber a ni. Uttar Pradesh hi India rama loneitu tamna ber state a ni a, state level-a thlai thar tam an ni bawk; chung zingah chuan bajra, buhfai, serthlum, ei tur chi leh thil dang tam tak a tel. India hi khawvela buh thar tam ber dawttu kan ni; kan va chhuanawm tehlul em!
Mizoram hi
Tlang ram lo neih (shifting cultivation) hi Asia, Africa leh South America hmun hrang hranga lo neih dan phung pangngai a ni ve tlat. Asia khawchhak lamah ‘lading’ tia hriat a ni a, Central America-ah chuan ‘milpa’ tia hriat a ni a, Africa-ah chuan ‘chitemene’ emaw ‘tavy’ tia hriat a ni a, Sri Lanka-ah chuan ‘chena’ tia hriat a ni bawk.
Mizorama loa neih theih ram zawng zawng chu hectare 64,900 a ni a, WRC-in 15.1% area (9,774 ha) a insem a, chutih laiin, a thar chhuahna lamah chuan 19.85% chauh a ni. Mizoram buh thar chhuah data chu kum 2020 chhung khan ton 60.000 a ni a, hei hi a hmaa kum 2019 chhunga ton 60.000 nen a inang. Mizoram mipui zaa 60 vel chu loneih lamah an inhmang a, buh leh vaimim chin tam ber a ni. Mizoram sawrkarin kum 2011 'Buh thar tam kum' atana a puan bawhzui ṭha ber 'Best Performing District Award' chu Serchhip district hlan a nih khan FISC Hall, Agriculture Complex, Serchhip-ah Serchhip District Agriculture Office huaihawtin lawm a ni. Kha bak kha chu buh thar tam kum puan chhunzawm pawh a awm ngai ta lo niin a lang.
Ngati nge kan intodelh loh?
Mizoram hi Pathian malsawm ram, tlang ram, boruak thiang nuam, Zo tui thiang, Fiara tui luanna, leiṭha (fertilizer) hman pawh ngai lova huan thlai ilo leh buh leh bâl ṭhat duhna hmun a ni kan ti a. Mihlim, zawlnei leh thlarau miten kan au chhuahpui chuah chuah khawpa ram nuam a ni kan tih laiin, engvangin nge buh leh bâla intodelh thei lo reng renga kan khawsak tak? Tu dang vang mah ni lovin, a chhunga cheng Mizo mipuite'n mahnia intodelhna kawng zawh lova sorkara innghah rilru rigawt kan put vang a ni. Ration card hman ngai miah lova khawsa thei, intodelh thei kan nih reng laiin ration card rawng chi hrang hrang ken pharh duai duai reng ngaiin kan awm mek. Kan ram hruaitu, politician-te lah hian mahnia buh leh bâla intodelh policy hi a takin an kalpui ngai hek lo.
Mizoram state chief minister hmasa ber Pu Laldenga hun lai khan ei leh bara intodelhna tak tak ngaihtuahin Jhum Control Policy kalpui a ni a, Mizorama leilet awm thei tur zawng zawng leileta siam nan bulldozer tê chi eng emaw zat lei a ni. Policy a hlawhtlinpui hmain a sorkar a tlak leh tak avangin tu ma'n chhunzawm lovin bulldozer pawh chu leileh nana hmang lovin in hmun laih nan an hmang thâmral vel ta mai mai niin a lang.
Kum 1989 khan khatih laia Mizoram chief secretary Pu M Lalmanzuala khan Planning Commission aṭangin leilet siamna tur liau liau cheng nuai 12 sawi chhuakin a rawn hawn a; Palak, Chamdur, Kau Tlabung leh Vaphaia leilet siamna tura ruahman a ni. Mahse, khatih laia Mizoram sorkar Congress ministry khan leilet siam nana hmang ta lo chuan MLA 12-te’n CM Pu Hawla hnena an ngen angin an bial ṭheuha mipuite hnenah Rs 2,000 den denin an sem darh zo ta mai mai nia sawi a awm; tak tak ni turah ngai ila. Ruahmanna ang khan leilet siam nan han hmang se chuan Planning Commission pawh khan theihtawp chhuahpui zel tumin leilet siam nan ringawt cheng nuai tam tak sen a inhuam a. Mahse, fapa tlanbo ang mai khan intodelhna tura sum ruahman sa kha engkhaw lawilovah khawhral a ni zo ta zawk a ni. Khami hnu aṭang khan tu ministry mah khan leilet siama ei leh bar, buh leh bala intodelh tak takna lam an hawi tawh lo va, sem ral policy an âtchilh ta zawk a ni. Ration buhfai a thlawna sem offer lamah an tui ta zel a, a thlawna sem erawh an la awm lem hlei lo va.
Tlangkawmna
February 10, 2024-a Aizawl Press Club-a FCSCA Minister Pu Lalchhanzova press conference kha uluk takin ka lo thlir a; mahni kea dina intodelh lam chu a la hawi vak lo niin a lang. Chutih ahnekin thla tin sorkar sum a lothlawna luang ral chu cheng vbc 13. 47 a nih thu tarlan a ni a; kum khata sorkar sum luang ral hi cheng vbc. 161.64 lai a tling. Hetiang zozai hi kum eng emaw zat sorkar hian a seng ral tawh tihna a ni a; kan rama leilet awm thei zawng zawng siam nan hmangin, buh leh bala intodelh nan hman ni seng chuan tunah chuan vai buhfai paw ther thur retailer-a a bag-a lei tlâwm tuma inchuh inchuh a ngai tawh lo vang a, ration card rawng chi thum lek chhuah sup sup a ngai tawh lo tur a ni.
Ration card rawng chi thumte hi a nei lo turte leh nei turte an insaikalh nuai niin Supply hotute thusawi aṭang khan a hriat theih. Ration card var subsidy chunchang kha awmze nei lo a ni. Card var no. 1-a mite'n sorkar rate buhfai kg. khat Rs. 34 thova an lei a ngaih dawn chuan card nei lo law law se, free sale lei tura tih ni mai se thil inang, ‘bawkbawn leh manta’ tih ang vel niin a lang. Card var no. 2-a mite pawh hian buhfai kg. 1-ah Rs 7 chauh lâp an hmu thei dawn tihna a ni. Hetiang teh nuai ai chuan ration card var hi paih bovin, card pawl leh eng chauh hi kalpui mai se a ṭha zawk hial ang.
Engpawhnise, mahni kea dina buh leh bala intodelh turin sorkar hian ruahmanna ṭha zawk a buatsaih vat vat a ngai tih Supply minister press meet aṭang khan a lang chiang hle. Ration buhfai mana kum tin cheng vbc 161.64 sen ral ai hian leilet awm thei tur zawng zawng Mizoram pumpui survey mumal tak neia leilet puitling buatsaih tak tak ni seng chuan ṭhenawm state-te nen intihthiam loh apianga AS Road-a economic blockade kan tawng ṭhinte hi a reh duak ang. Bangladesh, Myanmar leh Tripura lam aṭanga mamawh châwk luh bakah ei leh bar, buh leh bal, thlai ilo zawng zawng hi kan intodelh chuan kan ramri kan humhalh ngam ang a, ram danga thawn chhuah tur khawp buhfai tui tak tak kan nei mai dawn a ni.
Tun sorkar thar pawh hian sumchang thlai leina tur budget-ah dah ringawt mah se, vai buhfai subsidy-a kalpui hi a tawp tak tak dawn lo tih hriat a ṭha hle. Chuvangin, buh leh bala intodelh policy hi ram leh hnam dinchhuahna tura a hnukpui pawimawh hmasa ber zawk chu a ni. Tuna kan sorkar kal dan hi chu chhungkhat pa berin ei leh bara intodelh ngaihtuah tak tak lova incheina, silhfen leh pocket money ringawt a âtchilh ang hi a la nih hmel tho mai! Eng zawngin nge hma lam kan pan zel dawn i lo thlir phawt mai teh ang u.
- Dr C Lalrampana