Written by
Lalrammawia Ngente Govt. Johnson College

KUM HLUI THLIR LET ILA

Chhiartu zawng zawngte Kum thar 2015 chibai kan inbuk e. Kum a lo thar hian kum hlui kan hnu chhawn a, hun zawng zawng liam ta vuah vuahah kan ngai ṭhin a, kan thil tih ṭha lo te, a ṭha te pawh hun chuan kal liam pui ta ruai ruai angin kan ngai ṭhin. Kan thlir let theih awm chhun chu hun kal ta kha a nih avangin hun liam taa Thu leh Hla huang bika kan ṭawngkauchheh hman ulh deuh, siam ṭhata tluang leh dik zawka hman theih tur thu tlem azawng i han thlir let lawk teh ang :

1) Kum/Ni chungchang - Ka mit tikham ve em em ṭhin chu Media lamah te, lehkhabu ṭhenkhatah pawh kum (year) kan ziaha 2014/2015 kan ti thla ngawt ṭhin hi a ni. ‘2014 chhung khan…’ tih te, ‘2015 lo thleng tur…’tih ang chi leh kum thu kan ziaha a number (figure) chauh kan ziak ngawk ṭhin hi Mizo ṭawng ziah dan tur dik niin ka hre thei lo. ‘Kum 2014 chhung khan emaw. Kum 2015 lo thleng tur’ tiin emaw ziak ila a dik hle si a. ‘Kum’ tia kan ziah loh chuan number/figure pangngai mai a ni a, hriat thiam theih mah ni se ziak dan dik zawm hram hram a ṭha ngawt mai. Ni (day/date) thu-ah pawh Sap tih dan kan lak luat vang nge ‘December 25, 2014’ han tih tlawng ai hian Mizo ṭawng ziah danah chuan ‘December ni 25, 2014’ tih hi ziak dan dik zawk chu niin a lang. Hetiang hian number/figure chi hrang hrang kan hman hian kan thuchangkim hi hmang hram hram ila a fiah lehzual anga, chhiar a nawm phah bawk ang.

2) Aṭang/ aṭanga/ aṭangin- Tunlai naupangten ‘lo kal vat vat teh’ tih aia ‘lo kal vat teh’ (‘vat’ tih hi ‘lo kal vat vat teh’ tiha a ‘vat’ hmasa zawk ang hian a nia an lam rik ni!) tia kan ṭawngkauchheh an hman kim peih/hman lo ang deuh hian kan thu ziak ṭhenkhatah ‘aṭang/aṭanga/aṭangin’ tih hi ‘aṭang’ tia ziah tak vek mai kan nei zauh zauh. Chanchinbu ṭhenkhatah leh thu ṭhenkhatah ‘aṭanga’ emaw ‘aṭangin’ ti emawa ziah tur ‘aṭang’ tih tak vek mai a awm nual a. ‘Aṭang’ tih chu hmanna tur zawng a awm tehmeuh mai, entir nan – ‘Min hmuh aṭang khan i danglam tlat’ tih emaw ‘Ruah ka do vak aṭang khan ka khua a sik’ tih angte hi. Thuziak leh ṭawngkam ṭhenkhatah, ‘Aizawl aṭang Sairang chu km. 20 vel a ni’ tih te, ‘Shillong aṭang ka lo thleng chiah a’; ‘Chief Minister chu Delhi aṭang a rawn thleng ta’ tih angte a lang leh zauh ṭhin. ‘Aizawl aṭangin Sairang chu km. 20 vela hla a la ni’ emaw, ‘Aizawl aṭangin Sairang chu darkar khat kal vel emaw a ni’ ti emaw, ‘Tun aṭanga rei lo teah kum a thar dawn ta…’ ti emawa sawi mai turah ‘aṭanga/aṭangin’ kan ti ṭha peih lo zauh zauh. ‘Aṭang’ leh Aṭanga/Aṭanga’ hi awmze inhnaih tak, mahse, hmanna tur chin awm a ni.

3) Ṭiak - Inkhawmpui hmang zo, an zawh zan la laa an ‘ṭiak’ ta reng mai hi eng nge kan ngaih dan ni le! Hman deuh khan a dikhlel deuh tia sawi chu a awm tawh a, mahse, tunlaia kan inkhawmpui, a tawp zana kan haw darh tak vang nge a zan la laa kan ‘ṭiak’ ta cheu mai hi ngaihtuah tham tak a ni. Inkhawmpuite hi chu sawi dan berah chuan ‘a tukah an ṭiak’ ti khan ka hre ṭhin si. An programme an zawh khan hun an la hmang zo lo a, inkhawmpui hunin a la huam a, mahse, a ni an hman zawh tawh hnu kha a ‘ṭiak hun’ chu niin a lang si a. Chanchinbu hrang hrangah pawh a zan la laa an ‘ṭiak tir’ deuh vek zel mai hi kan sawi dan dik a ni thei dawn em ni? Nge, ‘mikhual/chhimtu/palai kan haw darh vek tawh a, a ṭiak chu a ni ber alawm’ kan ti dawn? Kan Mizo khawtlang ziaah chuan inkhawmpui zawh tuk hi ‘a ṭiak tuk’ chu a ni ṭhin si a, hetiang hian sawi zui hram hram a ṭha lo maw?

4) Thih chhan/ thihna Chhan - Ṭawng lama duhtuiten vawi duai lo an sawiin an ziak tawh a, mahse, zawm a hlawh lem lo khawp mai. TV-a thu bawkvak (scroll) ah te, Mitthi Signboard-ah te pawh ‘Thih Chhan’ tiin kan la dah deuh vek a, Doordarshan Kendra, Aizawl chuan ‘Thihna Chhan’ an rawn ti hlauh thung! Ṭhenkhat chuan ‘thih chhan tih leh thihna chhan tih hi awmze inang anga ngaih theih a ni’ an ti a, mahse, Mizo ṭawng chuan natna emaw, chetsualna emaw, nat lawkna nei lova a thihna kha ‘a thih chhan’ ni lo vin ‘a thihna chhan’ a ni. Hawrawp pahnih lek belha a dik zawka ziah mai tur kha a dik lo zawk kan hmang ṭang ṭang hian Mizo ṭawng kan humhalh nge, kan palzut tih hi ngaihtuah a ṭha khawp mai.

5) Hetiang ang/ hengtiang ang/ khatiang ang/ khangtiang ang/ chutiang ang/ chungtiang ang - Krismas leh Kumthar laia sermon ṭawngkamah heng a chunga ṭawngkauchhehte hi kan hre zauh zauh em? Ṭhenkhat chuan a dik lo tih pawh hre lo vin kan hmang a, a ṭhen chuan kan tih laklawh avangin kan hmang zui ta ni berin a lang. ‘Atanah’ tih thlak zen tluka beng tikham a ni. Eng vanga hmang nge kan nih ka hre lo a, mahse, ka sawi duh chu kan ziah dan vang ni hi ni khatin ka hria. Mizo Language Committee-in ‘Hetiang tih ṭhin hi ‘Heti ang’ tiin, Khatiang pawh Khati ang, Chutiang pawh Chuti ang’ tia a rawtna kha kaltlang se chuan thui tak chu a lam danah pawh min veng deuh tur a ni naa le! Dik zawk ti an awm nge, kan hmang laklawh tawh ti an chak zawk vang ka hre lo, ziahzawm tur an ti leh ta si a... Ka va’n ui tak em! A hrangin ziak kauh kauh ila chuan kan lam dan hi a dik tawk lo tih kan hria anga, ṭul uk lovah ‘ang’ hi kan belh malek tur a…

6) Duh ang thal - Sei lenna hmunin a hril vang ni maw, tunlai hian ‘duh thal’ tia kan hman ṭhin ‘duh ang thal’ ti khera hmang an awm, an uar leh mai ang tih pawh a hlauhawm. ‘Duh thala hman tur tui a awm chuan khua hi a nuam a ni mai’ tih ṭhin kha; ‘Duh ang thala hman tur tui a awm chuan khua hi a nuam a ni mai’ tiin ‘ang’ belh kan awm ta zauh zauh. ‘Duh ang thal’ tih hi a dik zawk emaw ti kan awm leh thuai mai dawn.

Aw le, ṭawng thiam ang ziazangin heti zawng hian kum hlui ka han ve ta chiam mai a. Kan mi thiam zawkten an tha an thlah a, an ban a uai thlak mai loh nan heti zawng hian kum hluia thil kal tawhte ka han thlir let ve mai a ni e. Kum tharah pawh hian rilru tharin, tha tharin kan Mizo ṭawng mawi leh ṭha tak mai humhalh tur hian puanven i sawi chhing teh ang u tiin kan mi thiamte cho chhuah nan ka han pau ve ta vel a nih hi.

Eng nge? Kan Krismas Hla thuk leh ṭawngkauchheh mawi tak taka phuah kan sak tui em emten kan Mizo ṭawng mawi leh thukzia an rawn pho chhuah thar leh vel teh ei!