NU LEH PATE HUHANG

Thuhriltu ropui tak DL Moody-a khân, "Ka hlawhtlinna thuruk chu nu ṭha ka neih vâng hi a ni" a lo ti a. Amah vêk hian, "khawvela nu zawng zawng hi ka nu ang ni se tan in a awm a ngai lo vang" tiin a nu a ngaihsan zia leh a ngaihhlut zia a sawi chhuak hial a ni.

Ni e, nu te hi an hlu a, an pawimawh em em a ni tih chu kan hre ṭheuh âwm e. Hetiang a nih vang hi ni maw, Dr. Sam Kamaleson-a'n, "Sap ram nun lo tlakchhiatna chhan chu nute'n an fate an uap tawk loh vang a ni" tia a lo sawi chhuah hial ni. Dr. Sam Kamaleson-a thusawi aṭang hian chhungkuaa nu te huhang nat zia kan hre thei ang.

Ka rilruah hla pahnih a rawn lang a : Vulmawi band-a an vocalist Siama hla phuah 'Chun leh zua' tih hla leh Lalrodinga hla phuah Zodi band-in an lâr pui êm êm 'Chun Leh Zua' tih hlate hi a ni. He hla pahnihte hian hla hming emaw thupui emaw inang an nei ve ve a; mahse, a hla thu ve vete erawh han chhiar hian danglamna erawh a nei thung si a.

CHÛN LEH ZÛA By Siama

Khuanu samsuih rem zarah,

Nupa an lo chang a;

Chun nuin min paia,

Ka lo piang chhuak ve ta.

Ka pian thlâk aṭangin,

Chun nuin hnutetuiin min châwm a,

Châw min fah ṭhin,

Ka zuapa'n, ka silh leh fên tur,

Ka ṭhan len nan châw leh ei tur,

Rilru sengin, min zawn sak ṭhin,

Saisen têt-ata min châwi liantu,

Chûn leh zûa.

Ka ziak thiam, ka chhiar thiam ta,

Zirna rûn min kai tir;

Lenrual ka ban ve nan,

Silhpuan mawi te min pe.

Min hmangaih em avangin,

Suahsual ka bâwl hlauin,

Min zilh, min hau, min vua,

Fel leh nun mawi min zirtir.

Siama hla phuahah hian nu leh pate'n an fate tana an nun, an hun leh an theihnate chu an fate tan an hlan thu kan chhiar a. Nu leh pate pawimawh zia kan hmu thei bawk ang. Chhiar a nuam viau. Lalrodinga phuah hi han en ve leh ila:

CHÛN LEH ZÛA By Lalrodinga

Saisen têta chûn ṭâng belh laiin,

Ṭhenna kâwl a lo êng a;

Ka chûn leh zûa sam ang an inṭhen,

Kan rûn rial ang a lo dâi.

Aw, chhûngkim lai ka ngâi mang e,

Kan rûn inchhung ka ngâi mang e;

Aw, chûn leh zûa, aw, chûn leh zûa.

Sial ang ka duai zuapa rûn chhûnga'n,

Zirna rûn sâng min kai tir;

Mahse, lenrual ka ban ve hmaiin,

Ṭapin famkhua min lîam san.

Cho loh awmlai a hrâng e,

Ka chûn nunnem min ṭhentir;

Ka riang hluan e, hringmi zawng zingah,

Riakmaw iangin ka lo vai e.

Chhimhlei piala ka piang ve nâ a,

Ar ang vai reng tura'n maw;

Ngaihlai puan ang ka bâng thei dâwn lo,

Chhûngkim dâr ang lenlai kha.

He hla ve thung hi chuan mittui a ko chhuak thei hial ang. He hlaa naupang hi a va lainatawm tehlul êm! Nu leh pa inṭhen pawi zia kan hre thei a. Mitin a hausa a rethei, a fel leh a sual te ang khata min hrût rualtu leh lei vaivuta min chantirtu 'thihna' nunrawn zia kan hmu tel bawk.

R Malsawmthanga'n,

"An va hlu em,

Khaunu laka kan rochan;

Chun leh zua sam ang inthen lovin,

Duatte'n chawi lian ila,

Zaleng dang hraileng ai chuan,

Kan tawnah an mawi zawk e" tia 'An va mawi em' tih poem a phuahte kha min hriat chhuahtir e.

Eng pawh nise,

"Ka dam lova, a tlaivar a...hah takin,

Chak lo chung pawhin...

Ka nu, ka nu duh tak chu!"

tih ang khân, nu hmangaihna ropui tak mai hi i chawisang zel ang u. Chawi san tlak a nih zel theihna turin nu pawhin nu hmangaihna chawi nung zel bawk teh se. Chutiangin chhungkuaa nu leh pa dinhmun pawimawh zia leh an huhang nat zia kan hriat reng a pawimawh. An huhang chuan a chenpuiteah a chhe zawng leh a ṭha zawngin nghawng a nei thei bawk.

"Mi ṭhenkhat chuan fa an nei a, an enkawl leh peih lo va; fahrah in (Home) - ah te an dah a, ṭhenkhatin mi dang hnenah an fa atan an pe bawk a. Chutianga Pathianin rohlu min pek kan fate hmangaihna leh lainatna reng reng nei lo va kan tuithlar hi, min petu Pathian hian engtin tak ngai ang maw ka ti ṭhin," tia R. Malsawmthanga'n a lehkhabu 'Suangtuahna Lipui'-a a ziah hi nu leh pa ni mek leh la ni tur tan hriat chian a ṭha mang e.

Kan fate hma hun, nungchang, nun phung, rilru put hmang tur leh ṭawngkam zawng zawng turte hi nu leh pate leh kan in chhunga kan awm dan, khawsak dan, chetzia zawng zawngin a hril thui hle avangin chhungkaw din, leh fate enkawl hi thil pawimawh tak leh, ngun taka ngaihtuah ngai thil a nih tih kan hriat reng a pawimawh hle mai. Dr. Yuval Noah Harari-a paw'n "... thilnung dangte nena khaikhinin mihringte hi an piang hma a, an taksa pawimawh lai pawh a nih tur angin a la famkim lo ṭhin. Sakawr te hi an pian hnu lawkah tawite chu an tlan nghal thei a; Zawhte pawh kar tlem tea upa a nihin ei tur zawngin a pui a kalsan ṭhin. Mihringte erawh nausen kan nihin mi dangte ṭanpuina tel lovin kan invengin kan che chhuak thei lo va, kum tam tak chhung mi dangteah innghatin anmahni zarah ei leh inin, venhimna leh zirna kan dawng ṭhin.

Mihringte hi ṭhan dan tura ṭhang famkim lovin kan piang chhuak ṭhin a, hei vang hian thilnung dangte aia zirtir theih leh huho dan phunga tha taka kaihhruai theih an ni. Thuk aṭanga darthlalang chhuan tui lo chhuak ang maiin nu pum chhung aṭanga lo chhuakin, mak tak maia an dinhmun emaw nihna emaw, zalen taka siam danglam emaw tihdanglam emaw theih a ni. Hei vang hian naupangte chu Kristian, Buddhist, Capitalist, Socialist, indo mi, remna leh muana duhtu emawah zirtira kaihhruai theih a ni," (Sapiens 'A brief History of Humankind', 2015, p. 11) tiin a ziak a, a pawmawm hle.

APJ Abdul Kalam-a khan 'The life long quest for knowledge' tih thupui hmanga a thuziahah chuan, chenna inah library te reuh te neiin lehkhabu sawm aia tlem lo awm se la, nu leh pate chuan an fate hnenah lehkhabu chhiar nunphunga neih tir turin hma la bawk se la, tichuan, lehkhabu atanga thil tha leh pawimawh tak tak sawihoin ngaihtuah ho thin bawk se la tiin a duhthusam a sawi a. Hetianga chhungkuain a ti thin a nih chuan, chhungkaw hun chu hriatna neihna hunah changin ngaihhlut zawng chungchangah pawh a tha zawngin naupang rilru a than len tir ang a, naupangin a mawhphurhna te chu tha tak leh inpumpek chung leh mahni inzah chungin a thawk thei dawn a ni tiin a ziak bawk. (Learning how to fly, 2016, p. 44 & 45)

APJ Abdul Kalam-a vek khan, langtlang chhungkua emaw chhungkaw langtlang (Transparent Home) emaw a ngai pawimawh hle a. "Vantlang langtlang ni tura pawimawh hmasa chu chhungkaw langtlang aṭangin a ni," tiin chhungkua aṭanga langtlang pawimawh zia a tarlang. Naupangin Pa langtlang tak a neih chuan a chawimawiin a lawm hle tur a ni a ti hial a. Amaherawhchu, chutiang pa a nih loh erawh chuan hmangaih leh lainat chungin, huaisen takin a thil ṭha lo tih ang ti vel lo turin, 'aih' a ti ngam tur a ni a ti bawk (Learning how to fly, 2016, p. 45 & 46).

"Ram chu eirukna leh hlemhletna aṭanga a fihlim dawn emaw, ramin rilru ṭha leh thianghlim a neih dawn emaw a nih chuan, mi chi thum insuihkhawmte'n danglamna an siam thei ang. Chu'ngte chu nu leh pa leh zirtirtute," tia Kalam-a'n a sawi hian nu leh pa leh chhungkaw inzirtirna pawimawh zia a tarlang chiang viau ang. Mahatma Gandhi-a pawh kha a nuin, "Ka fapa, i dam chhung zawng zawng a mi dangte chhanhim tura ke i pen emaw, mi dangte nun ṭha zawk i siamsak theih emaw chuan mihring angin i lo piang chhuak a, i nun chu a hlawhtling tihna a ni," (Learning how to fly, 2016, p.27) tia zirtirna ṭha a pek bawk tak kha.

March 17, 2019 Sunday tlaia Khawzawl tleirawl rualte'n an sawisak hlum, Lalmuankima kum 16, Tualpui khua kha a lainatawm khawp mai. Class-10 exam zo ṭep tawh, science practical chauh exam hmabak a ni tawh a. Mahse, hetiang thil rapthlak hi a chungah a thleng ta mai si a! A nu leh pa, a ṭhen leh rualte rilru a va na dawn êm!

Hmangaihna Pathian

Khawngaihna Pathian

Lainatna Pathian

Beiseina Pathian

Ṭanpuitu Pathian

Khaw'nge i awm le?

Tharum thawhna dotu,

Ahimsa chawi sangtu,

Emmanuela ngai sangtu,

Leo Tolstoy, Henry David Thorea -

thu leh hla tuipuitu,

Kristian-te aia Bible nunpuitu,

Gandhi, kan ngai a che.

Nungchate ṭhianṭha,

Nungchate hmangaihtu,

Nungchate khawngaihtu,

Nungchate lainattu,

Mizo chhul chhuak,

Chawngkhup, kan ngai a che.

i râwng mang e,

i hriam mang e,

i hram mang e,

Fam chantirtu -

Tharum thawhna sual.

Nang hian i chhat ta maw,

chun leh zua hmangaih,

Zoram nghahfak mi huai,

A zal ta piallei daiah,

A pawi mang e, a na lua e.

Zoram a ṭap a, Zoram a na,

A chhunga cheng,

Hringmi an râwng lua e,

Tharum thawhna hmangin,

Fam dairial an chantir - Lalmuankima,

Lainatna puan ang hnawlin!

Hetiang thil a lo thlen hian a khua khuaa indem vak kan chîng ṭhin a. Vai pakhatin Mizo hmeichhia pakhat a pawngsual avanga vai zawng zawng kan huat ṭhin hi kan sim a ngai. Tualpui khuate'n an fapa Lalmuankima thlavang huaisen taka an hauh ngam kha a ropui ka ti hle mai. Tin, Khawzawl khaw inngaihtlawm zia leh hrehawm an tihzia ka hmuh khan lawmawm ka ti a, ka tawrhpuiin, hrehawm ka lo tihpui ve em em a ni.

Khawzawl khaw tleirawl rual, Lalmuankima sawisatute hi an khawngaihthlak letling ka ti ang reng a, an rilru a hrehawm viau tawh ngei bawk ang a, an dam chhûngin an thinlungah an thil sual tih kha a cham reng tawh dâwn si a!

Chutih rual chuan, ka ngaihtuahnaa lo awm chu, mihring rilru leh Pathian rilru a inang si lo va, Pathianin ka thinlung ang pu-mi a tih Davida te ngei pawh khan Uria nupui a uire a, a hnuah Uria pawh a thahtir leh a; mahse, Pathian hnenah thinlung inchhirin ngaihdam a dil a, Pathian chuan a lo ngaidam leh a nih kha. Mihring hi chuan kan chunga thil tisualtute hi, "Ka ngaidam" ti ṭhin mah ila, thinlung taka ngaidam aiin phuba lak mai a chakawm zawk chang a tam ang. Mahse, Pathian aṭang chuan ngaihdam theih a ni tho ang a.

Hetia ka'n sawi kual duah nachhan chu, miin thil a lo tihsual a, mi pawi a khawih a, tual hial a lo thah hian a na thei ang bera hrem kan duh ṭhin. A dik chiah alawm, thil tisualtu chu dan hmanga hrem tur a ni reng a ni. Chutih rual chuan a thil tisualtu chunga ṭhat chhuah a, hma an sawn lehna turte pawh ngaihtuah a ṭha ve tho ang em? Nge thi ve nghal turin kan duh zawk. Thil sual titu chuan thinlung inchhirin Pathian hnenah ngaihdam a lo dil tawh a nih phei chuan, Khawngaihtu Pathian chuan a lo ngaidam fel der tawh mai thei asin!

Pawi ta ber zawk a lang chu, tualthah duhna hial nei tura naupang thinlunga awmtirtu kha niin a lang. Naupang nge a nu leh pa/anmahni enkawltute dem tur ni ang? Nge ni a, Setana?

KA NGAIHTUAHNA LÊNG VÊL :

1) Mizo ramah hian fahrahte hi an tam viau ang em? Mizoram population aṭanga chhutin an tam viau mai thei asin.

2) Hmanlai chuan sawn pai te kha thil zahthlak tak a ni a, tunlai pawh hian la zahthlak tho mah se, hmanlai ang em em kha chuan thil zahthlakah kan ngai ta vak lo em maw ni chu aw? a tih theih.

3) Dan hmanga naupang humhalhna a ṭha ta lutuk hian naupang enkawlna (a bikin school-a zirtirtute)-ah nghawng ṭha lo a nei a ni ang em?

4) Tunlai hian nu leh pa ṭhenkhatte hian kan fate kan chhuah zalen ta lutuk deuh a ni lo mâw? Naupang (dan lam thlirna aṭang chuan kum 18 tling lo hi naupang, child tih a ni) ṭhenkhat thunun ngai deuh deuh hi veng ṭhenkhatah an la awm ve reng a, hetiang naupang ho enkawl leh awareness pek hi tute mawhphurhna nge ni ang?

5) Kan fate music ngaihthlak duh zawng, an ṭhian kawm duh zawng, an movie en duh zawng leh khawiah nge an len tihte thleng hian chîk a ngai viau lo maw? (Mobile phone an khawih paw'n, site luhna him leh him lo inhrilhte pawh a ṭul ang em?).

6) ‘Thuruk 90’ (tih lehkhabu ziaktu Dr. Lalhrekima) tih lehkhabu aṭang pawh hian Mizote rilru, tleirawlte dinhmun a tarlang chiang khawp mai! Heta ṭanga ka hmuh chhuah chu kan fate kan enkawlna kawngah hian nu leh pate kan ṭanrual a ngai a, chhungkua kan inpawha kan inkawmngeih tlan a ngai tih hi a ni.

7) ‘Suangtuahna Lipui’ tih lehkhabu ziaktupa R. Malsawmthanga chuan, "Kan fate zirtirna kawngah hian nu leh pate hian mawh kan phur a. Tu ma'n fate chu sual taka lo ṭhang lian turin kan duh hauh lo vang. Mahse, kan enkawl sêi len danin a zir ve chu a ngai tlat si. Eng pawh nise, "I fa khaw'nge a awm?" tih zawhna hi vawng reng la, I fa kha a awmna chin hriat tum reng phawt mai rawh," a ti.

8) Nupui pasal nei tur hian rilru puitling neih hmasak a ngai tih a chiang bawk.

Engpawhnise, K. Saibela hla chham hian titawp ila a ṭha ang e :

NAUPANG HLA CHHAM by K. Saibela

Aw ka nu, aw ka pa,

Naupang te tak te ka ni;

In kutah, in kutah ngei hian,

Ka nakin nun chu a innghat e,

Eng ang mi nge ka la nih ve ang âw?

In mi enkawl danin a zir ang chu.

Aw ka nu, ni tina min enkawltu,

I ṭawngkam hman fimkhur teh;

Ka mithmuhah hian che fimkhur takzet la,

Nang lo chu entawn tur rêng ka nei loh hi;

Mite chunga I rilru put dante pawh,

Mi chunga ka rilru put dan a ni dâwn si.

Aw ka pa, ka hmuh zin ber,

Eng ang pa nge i nih le?

Engti kawngin nge min ngaihsak le?

I sawi duh zawng, I tih duh zawngte hi,

Sawi ve tur, tih ve turah ka ngai ngei mai dâwn si a,

Ka mithmuh leh beng hriatah hian fimkhur teh aw.

Aw ka nu, aw ka pa,

Naupang te tak te ka ni;

Ka thinlungah âtna a bet tlat a,

Ka duh, ka ît apiang min pe suh ang che u;

Ka tana ṭha tur inhria alawm le,

Aw ka nu, aw ka pa, dam reng ang che u.

- Zoliansanga Tlau