Written by
Lalhruaitluanga Ralte

Zorama Biak In hmasate

Hman deuh khan kan ṭhianpa C.H. Thangkhuma hian Lunglei bul Sethlunah sawn an biak inah ‘The first Church in Mizoram’ tih inziak a hmuh thu leh mak a tih thu mi rawn hrilh a. Zoram hmar lama Chanchinṭha thleng hmasa si, chhim lama biak in din hmasak chu a dik thei dawn em ni, tih zawhna chhan nan kan han ziak a ni.

Biak in hmasa ber kum 1896-ah: Pu Buanga leh Sap Upate khan kum 1896, October ni 6 khan Thangphunga Veng, tuna Macdonald Hill kan tih tak, Zarkawt tlangah hian biak in an sa. Chu chu an in bul lawkah a ni a, a dung fit 30, a vang fit 12 vel niawmin an sawi a, a thlalak kan hmuh ang hian râp in ṭha ve tawk tak a ni. Bang a nei lo a, a fenkual (skirting) chu fit 2 vela sangin dâp an tah kual a, chumi chungah chuan thing tlawn, duha bawha duh chânga ṭhutna tur an kham a. Inkhawm laiin a chhungah naupangho chu chhuat leiah an ṭhu a, paho chuan vaibel zu chungin pâwn aṭangin an lo ngaithla ṭhin.

He biak ina lawite chu Thangphunga khua, in sawmhnih sawmthum vel an ni a. An awmna hmun chu tuna (2016) Chief Minister pisa tlang, Macdonald Hill hi a ni. Pu Buanga kutziak kan hmuh ang hian he biak in sak nan hian Pound khat leh Shilling 10 an hmang a, ni 2 chhunga sak a ni.

He biak in awmna lai tak hi tunah chuan GHS sikul field laihzawl hian a laihchhiat vek tawh avangin han kawh chat a harsa deuh tawh a, field ko tlanga Art & Culture pisa bul hnaih lam hi a ni tih chu kan hria.

He biak in hi kohhran pawl ta a ni lo a, Pathian thu zirtirna leh inkhawmna a ni ve tawp mai. Tun laia TBZ leh Varanasi mission te pawhin an thawhna field-ah kohhran an din thei lo ang hian, Pu Buanga te kha Arthingtona tirh, private missionary an nih avangin kohhran an din thei lo. Kohhran din tur chuan kohhran mission a nih zel a ngai a ni.

Biak in pahnihna, Mission Veng kum 1898: He biak in hi atirah chuan sikul atana sak a ni a, Zosaphluian a pianchamphaphak vawi 28-na, February ni 15, 1898-ah a bangla kawt ko, tuna Synod awfis chhakah hian a din a ni. Râp in, a bang dap a chung di a sak a ni a, in lian lo te, zirlai naupang 30 vel lenna a ni a. Sikul atana din a nih angin kum chanve vel chhung chu sikul atan chauha hman a ni a, naupang 16 vel nen bul a
ṭan. Zosaphluia, Raibhajura te nupa leh an rala Khasi contractor Sahon Roy te nupa deuh chauh chu Kristian an la awm a. Sipai lal leh Bawrhsapte pawh Kristian chu an ni na a, atirah an uksak chiam lo. Chuvangin, an sikul naupangte nen tuktin Pathian biain an ṭawngṭai hmasa a, zirlai an zir chauh ṭhin. Chawlhniah Naupangte chu Pathian thu hrilhin an inkhawmpui a, Thawhṭanni zingah Missionary-te chuan zing ṭawngṭai inkhawm hman nan an hmang bawk a. Biak in leh sikul atana hman kawp anih avangin biak in dâr leh sikul dâr a hranpain an nei. Hei hi Zorama Presbyterian kohhran din ṭanna nia miin an ngai a nih pawhin a awm hle a, Zorama kohhran mal ding hmasa ber Mission Veng kohhran chuan he biak in hi an biak in hmasa berah pawmin an kohhran din kumah an pawm nghal a ni.

Biak in pathumna, Mission Veng kum 1900: Zosaphluia khan a kawta sikul te tak tê chu a duhkhawp ta lo a, biak in atan in lian ṭha zawk a kawmthlangah a sa leh ta a, chu chu kum 1900-ah a ni. He biak in awmna hi tuna Synod Press kawta Zosaphluia building awmna lai takah hian a ni. A chung leh bang rangva, in ṭha tawk tak a ni. Râp in sikul chu an ṭhiat a, biak in thar an sak chu chhun sikul atan an hmang ta nghal bawk.

Kum 1906 April ni 4, Nilaini khan Khasi rama harhna chhima Mizo zu kalte chu beidawng ang reng takin an lo haw a. Thangphunga khua Chaltlang an thlenin an ṭawngṭai a, Zathangan vanah mei alh thlawk a hmuh thu leh an ṭawngṭai laia chu mei alh chu lo hniam tial tialin, an zingah a awm ta nia a hmuh thu a sawi a. Thlarau Thianghlim chang taah inngaiin rilru zangkhai takin Mission Veng an pan a, Zosaphluian lo dawngsawngin he biak inah hian zanah an inkhawm a. Presbyterian kohhran chuan he mi ni tak hi harhna thlen ni, tiin an serh ta zel a ni. Tichuan, Nilaini zan aṭanga Chawlhni zan, zan 5 chhung chu engmah boruak danglam a awm lo. April ni 9, Thawhṭanni zingah chuan chhim lama haw turte chu he biak inah hian an thlah a, ‘Kan inhmuh kan intawh leh hma zawng’ tiin an zai a, a tawp thei ta lova, harhna chu a lo thleng ta phut mai a ni. Nilengin an zai a, sikul naupangte pawhin hemi ni hian sikul an kai thei lo va, inkhawmnaah hian an tel ve ngawt mai a ni. He biak in hi kum 1912 September thla thleng an hmang.

Biak in palina, Sethlun kum 1902: Zoram chhim lamah chuan kum 1902-ah Pukpui lalin a khua aṭanga Kristian a hnawhchhuah chhungkaw 16 ten khaw thar, Sethlun an sat a, biak in pawh râp in chhe tê sain inkhawm nan an hmang. Heng chhim lama Kristian hmasate hi Welsh Missionary-te khan Zoram tluan hi an bial a nih avangin an thawhrah an ni a, Zoram chhim lama Presbyterian kohhran leh an biak in ding hmasa ber a ni. Pu Buangan kum 1903-a Baptist mission bul an
ṭan laia a sawi dan chuan, Zoram chhim lamah hian Welsh missionary-te thawhrah mi 125 lai Kristian an lo awm tawh a, an zinga 13 chu Zosaphluia leh Zosaptharan an lo baptis tawh nghe nghe a ni.

Tichuan Pu Buanga ten Baptist kohhran an han din a, a kum leh 1904-ah chuan Baptist kohhran rawngbawlnaa ringthar baptisma chang hmasa ber chuan January ni 20-ah Nghasih luiah an chang a, 23 an ni a. Pu Buangan 12, Sap Upain 11 a baptis a ni. Baptist koh-hranin Lalpa Zan-riah Sakramen an neih hmasak ber chu Sethlunah kum 1904, January ni 25-ah a ni. Welsh Mission-in Baptist Missionary Society (BMS) kutah Zoram chhim lam chu a hlan tak avangin Pu Buanga ten Sethluna ringtu lo awmte chu Presbyterian kohhran ni mah se Baptist kohhran ding tharah chuan an senglut ta a ni.

Baptist kohhran chuan he biak in hi an biak in hmasa berah an pawm a, kum 1969 khan a hriatrengna lung an phun a. “This memorial stone was erected by The Mizoram Baptist Assembly in 1969 in memory of the first Baptist church in Southern Mizoram built here in 1902 by the first Christian believers expelled by their village chiefs” tiin a lema kan hmuh ang hian a inziak.

Thu laknate: J.H. Lorrain’s Log book (hand written), Oct. 6, 1896; D.E. Jones, A missionary’s Autobiography, p.54; Thanseia: Bawlhmun (Thangphunga khua: Macdonald Hill), p.iv; J. Meirion Lloyd, History of the church in Mizoram, p.42; http://www.misual.com/2010/12/...; Report of BMS on Mizoram, p.7; http://www.mizobaptist.org/his...; Lalhruaitluanga Ralte: Zoram Varṭian, p.233. Thlalakte: http://ignca.nic.in/asp/showbi...; D.E. Jones’ 1st Mission House (Mission Veng biak in).