‘FO’ LEH ‘ṬHIN’ HI
Thu leh hla huang
Ṭawng chungchangin rilru a la luah rih bawk a, kan ṭawngkauchheh chang ni lo, kan hla thu leh kan thuziakah pawh Bible-a ‘Tin’ a tam ang maia tam ve thaw khat ‘Fo’ leh ‘Ṭhin’ chungchang hi i han ngaihtuah leh teh ang.
Kristian Hla Bu (Mizoram Presbyterian Kohhran leh Baptist Church of Mizoram) in an insiam ṭawmah pawh hian a tam khawp mai. Eng vanga ‘fo’ hman hi uar em em nge kan nih? Zosapte ṭawngkauchheh kan lak nge kan uar ve hrim hrim? Nge, poetic licence a ni a, hla tlar hnawh khah nan kan hmang a, a lam a nuamin a chawihmawi a, kan hmang ta mai kan ti? Chutih rual chuan kan licence hi kan tawngkauchheh bawhchhiat nan emaw, tihkhawbaw nan emaw kan hmang thei dawn em ni? Zosapte ṭawngkam kan la khan ti dawn ila kan mi hmasa, hla ropui tak tak phuahte khan an hmang zen lah a ni si lo.
‘Fo’ leh ‘ṭhin’ hi a tlangpuiin ‘thil ni reng lo, a chang changa awm/ti’ sawi nana hman niin ka hria. Mahse, kan hla tam takah leh kan ṭawngkauchheha kan hman dan hi chu a tum a ṭhelh ve tlat ṭhinin a lang. A dik leh dik loh thlu lem lo vin midangten an hmang ang hi kan hmang chhawng ve ta mai a nih phei chuan kan ṭawng tam tak hi kan tichhe thei dawn a. Chuvang chuan ngaihtuahna fim tak hmanga hla emaw, thu emaw kan phuah/ziah a ṭul hle mai.
Pathian Fakna Hla (Devotional Songs/ Hymn) angah phei chuan hman uluk a ṭha khawp mai. A chhan chu Pathian leh Thlarau Thianghlim awmpuina chungchangah ‘fo’ kan hmang leh zauh ṭhin. Chik leh hnialhrat chan changa han sawi phei chuan Pathian nihna tinep emaw, a hnathawh dan sawihnawm lek lek ṭawngkam a awm fo a ni.
Entir nan Kristian Hla Bu-a chuang thu tlem han la chhuak ila :
‘Kan chak lohna hi hriain, Pa angin min enkawl fo…’ KHB No.11
‘Amah a hnai reng fo….Lalpa a pangngai fo’ KHB No. 24
‘A hmangaih erawh a ngai fo’… KHB No. 40
‘Ka hnenah a awm reng fova…Eng lai pawhin min veng fo thin…’ KHB No.153
‘Aw, min ngaihsak fo tih ka hria…”
KHB No.154
‘A thutiam hlen zel fova khanin…’
KHB No. 177
‘Kar hla mah se, Isuan min veng tawn fo…’
KHB No. 405
‘Hrehawmah pawh Aman min awmpui fova…’ KHB No.464
‘Mi thianghlimten an Chhandamtu an fak fo ṭhin…’ KHB No.466
‘Engah nge an inkhap zawh loh, Tlantu fakin hla an sak fo?... KHB No.474
‘’Chutah ni chhuah a ngai tawh lo, chatuanin a eng reng fo vang…’ KHB No.483
‘Rilṭam, tuihal a awm tawh lo, Chhandamtu hovin an hlim fo…’ KHB No.487
‘Khawpui mawi takah chuan, Beramno chu a eng fo…’ KHB No.492
‘Chatuan hmun nuam an thlen huin, Zaiin an fak fo vang a…Lalpa hmangaih, Bang lovin an fak fo vang…’ KHB No.496
‘Hlimin amah chu an fak fo vang…’ KHB No.498
‘Beramno chu a eng reng fo..’ KHB No.518
‘Chawlhni kar dang a leng tawh lo’ng. Chatuanin Chawlhni a ni fo…’ KHB No.560
‘Chatuanin an pawl fo, Lalpa Pathian…’ KHB No.586.
A dang pawh a la awm mai thei e.
Heng hla tlara ‘fo’ an hmanna hi Pathian aṭanga hmangaihna/ khawngaihna/venna/awmpuina, etc. ah hi chuan ‘fo’ hi dik tawkin a lang lo. Pathian chua hmangaihtu rengtu, veng rengtu, awmpui rengtu, thlamuan rengtu, ṭanpui rengtu a nihna hi a ropuina a ni si a. Mihring leh Pathian inkarah; a bik takin mihringin Pathian a rinchhanna ang chi-ah chuan ‘fo’ hman a dikna lai a awm.
Hetiang bawk hian Vanram chungchang te, Vanrama awm tawhtena bang lo, chhum lo chat lova Pathian an fak tur chungchang sawina atantea ‘fo’ hmanna hi a dik chiah em? Vanramah chuan ni leh thla eng tur a awm tawh lo a, Beramno chu an eng a nih tawh dawn avangin a eng ‘fo’ dawn nge, a eng reng tawh dawn?
A hetih vang a ni mahna, tunlai Pathian fakna hla ṭhenkhatah hian ‘fo’ chang ni lo, a tlukpui Mizo ṭawng kan neih ‘ṭhin’ nen hian an hmang rim ta mawlh mawlh hle a, a chang phei chuan ‘hre reng fo ṭhin...’ ti tein kan hmang ta. Poetic words/diction-ah nge kan ngaih anga, an originality-ah?
‘Fo’ hman fuh loh kan han sawi rual hian heng hla phuahtute zinga ṭhenkhat hian dik leh remchang takin ‘fo’ hi an hmang leh tho bawk a, chuvang chuan ‘fo‘ awmzia hi an chiang lo nge, kei ka chiang lo zawk le? ka ti rum rum. Heng hla thute hi chu a dik leh hle si -
‘Lal Isua lam en fo rawh…’ KHB No. 296 hi
‘Lalpa i hnathawh hi rawn tiharh fo vang che/Rawn chhem alh fo vang che…’ KHB. No.309
‘Min tithianghlim fotu…’ KHB No.315
‘Amah fakin zai fo la..’ KHB No.320
‘I hmaah lo kun fo tawh se la..’ KHB No.331
‘Min hrilh nawn fo loh chuanin, A bo leh thuai ang e…’ KHB No.339
‘Hriat nawn an chak fo ṭhin…’ KHB No.352
‘Kohhran ṭhen darh leh buaina lo chhuak fo ṭhin mah se..’ KHB No.361
‘Kristian, ṭawngṭai fo rawh….Kristian beisei fo rawh…’ KHB No. 405
‘Ka ṭawngṭai sak fo che…’ KHB No.436
‘I hun tithianghlim la, Lalpa pawl fo rawh…’ KHB No.445
‘A pa hnenah dil turin tlangah a lawn fo ṭhin…’ KHB No.453
‘Heta kan hmangaih fote khan, Khitah min lo lawm ang…’ KHB No.499
‘Ei tur ṭha tak min pe fo rawh…’ KHB No.535
‘I duhzawng chauh kan tih fo theih nan…’ KHB Np.556
‘Mihring rilru a let fova, Ama rilru a nghet a…’ KHB No. 597
Hla thu ṭhenkhatah hian ‘fo’ hman zen aiah chu thumal chu zawk chu hmang se la aw tih rilruk chu a awm rualin a awmze bo lovin an hmang thung a, hmun ṭhenkhatah phei chuan a timawi leh hle bawkin a lang si. Hetih rual vek hian ‘thumal’ danga thlak a, mawi leh awmze nei zawk tur erawh a awm nameuh mai.
‘Fo’ laichin ‘ṭhin’ kan hmanna pawh hi a mumal lo zeuh zeuh bawk. Thu insaikalh, awmze nei si (paradox)-a hman pawh ni chuang lo, thu inpawtchhe tawna hman a awm fo bawk a. Chung zawng zawng chu menah lo thlak ta ila, thenkhatin ṭawngṭainaa ‘Lalpa, min hmangaih ṭhintu’ an han ti hi chu Pathian hi an dah nep deuhvin ‘hmangaihtu Pathian’ a nihna an lam chhuak zo lo ṭhin. Min hmangaih ṭhintu Pathian ni lovin ‘Min hmangaihtu Pathian’ a ni si a…