Hmun him leh him lo hriat theih dan
Chhiatna hrang hrang avangin tlang tin mual tin kan buai a. Inbiakpawh tawnna hmanrua a ṭhat tawh avangin tun hma zawng aiin chhiatna thleng chanchin kan hre rang thei ta. Kumin 2024 zet chu Thlichhe Tleh Kum-II emaw Minpui Kum-II emaw tia han sawi mai phu a ni e. Leilung zirmi kan mamawhna tam ber chu hmun him leh him lo hriat nan a ni ṭhin a. Anni enpui hi kan mamawh reng dawn a, mahse, an kal vek thei si lo. Tun ṭumah hian, a nâwlpui anga kan hriat ve mai theih tur, kan him zawk theih nan leh chhiatna thlen hmaa kan lo insaseng theih nan leh kan lo tuar nêp theih nan thurawn han inpe ila.
• Lung inkhawh, hmuh mai theiha lang, a leilung inkhawh dan inthlak lo hmun hi a tlangpuiin hmun him a ni ṭhin.
• Pialtlêp hmun, awih tlân hawi zawng leh pialtlêp hawi zawng inang awmna hmunte hi him lo a tam. Hetiang hmun laih chah hi a tawlh awlsam avangin a hlauhawm zual.
• Tuikhur hnaih, tuihna tam lutuk leh kawr kam hmunte hi hmun him lo a ni thei. Lei tlahniam leh min a thleng fo.
• Lei leh lung nawi inchawhpawlhna hmun, a hlanga lei leh lung awm mang lo hmunte hi hmun him lo a ni thei. Ban khur han laih pawha thûk tak khan laih pawha lei tak ṭha leh lung han hmuh lohna hmun angte hi. Tui luankawr ṭha awm lohna hmun a nih phei chuan leimin nasa tak a thleng thei.
• Kawngpui thlang lam, kawng sial laia leivûng an nawr liamna hmunte hi himdam ṭha angin lang mah se, ruahsur nasa avang leh kawr mumal lo avangin a him lo ṭhin.
• Awihtlân, mahse, han dam lai, zawl deuh lai angte hi lei chêt tawh avanga tlahniam hmun a ni thei a; hmun awhawm tak angin lang mah se, a him lo thei.
• Lei chhah lutuk, lung hmuh tur leh laih thlen hleih theih loh hmunte hi hmun him lo a ni ṭhei. Lei laih fimkhur a ngai a, in lian leh rit sak a him lo zual.
• Hmun awih lutuk hi chu miin in leh lo atan lo bawh tawh pawh ni se a him lo. Han en mai pawha kan iai ang hmun hi chu a man tlawm viau pawh ni se, lei loh a him ber zel.
• Let chêt tawhna hmun hrim hrim hi a chhan chu eng vang pawh ni se, a chêt nawn leh ṭhin avangin a him lo.
(Phek 7-ah zawm a ni)
• Tui luankawr leh kawr mumal tak awm lohna hmunte hi hmun tam zawkah chuan a ram thlêng vel ṭha angin lang mah se, khuareiah a him lo ṭhin.
• Hmun awih leh awih lo hian in hmun him leh him lo a hril viau. A chunga kan sawi tam tak hi hmun zâl deuhah, lei laih chet dawn loh chuan hmun him lo ang takte pawh hi a him thei thung.
• Bawlhhlawh paihna hmun leh a hmun hlui te, ran vulhna hmun leh a hmun hluite hi a tlangpuiin in sak nan a him lo. Hmun zâl a nih chuan insenso hreh loh chuan in sak nana him theihna hmun a awm mai thei.
• In hmun kan lei dawnin kan duhna lai hmun kha a lan theihna hmun, ral lehlam emaw, hmun dang aṭanga han thlir telte hi a ṭha. Ram leilung danglam nasa lutuk hmunte hi a him lo ṭhin.
• Lirnghing tuar thei ram kan nih avangin, ‘lìr nghîng ta se’ tia hisâp chungin in leh lo hmun hi thlang thei ila. A tlangpuiin hmun sang lam aiin hmun hniam lam zel hi an tuar nêp deuh. In kan sak danah pawh a mawi kan ngaihtuah tluk zetin a ngheh ṭhat theih nan kan insengso ngam thei ang.
• Khawl lian hmanga in hmun laih hi leilung nghawr nasa avanga che leh a awm theih avangin khawl tê leh chak lo zawk han hman te, mihring tha hmanga han laihte hi mahni chenna in leh lo hmun tur atan chuan a him zawk fo, senso tam zawk mah se.
A chunga mite hi a tlangpui tak tak a ni. In leh lo kan din hma leh kan lei hmate hian leilung zirmite hi ruaiin zawt ṭhin ila, kan insen thlawnna tur tam tak hi kan pumpelh thei ang. Kan rama cheng tur hian Pathianin min dah a, chenna tlak a ni, kan ram hi a chhe hran lo. Mahse, kan leilung, kan chenna hmunhma him nan hian mawhphurhna kan nei thung. Kan leilung milin in leh lo kan din ang a, kan lai ang; duham lutuk lo ila, a him ber zel. In lian leh sang takte hi kan ram ang, leimin leh lirnghing thleng theiah chuan a him lo. Ruahtui tam tak kan dawn ṭhinte kan khàwl ang a, a luan liam zung zung theih nan tui luankawr ṭha tak kan siam ang. Leivûngte hi ui loh tur, paihna tur hmuna paih mai tur a ni a; mahni hmunhma dâwl nan kan hmang a nih chuan, dâwl zo ngei turin lung kan rem ang. Kan in leh lo, leh a himna atana kan lungremte hi a sak dan, a siam dan ṭha a pawimawh rualin, a innghahna tur leilung nghet ṭha a pawimawh zawk.
Leimin, lung tla, mual tawlhte hi a chêt hmain ṭhàwn hmasa a awm zel. Lei a khi a nih chuan mual mawng lamah leimin tharlam a awm a ni thei, a khîk chhan zawn chhuah tur a ni. Lung nawi tla te, thingkung emaw, thil phun dang âwn te, kawngka leh tukverh sawi leh khâr harsate pawh lei che ṭan entirna a ni thei; a chhan zawn chhuah hma hi himna a ni. Kawmchhak kawmthlanga min tênau awm te, tuitái pûtte hi ngaihthah loh tur a ni. Kawr reng reng, tui luan vak lohna hmun pawh ni se, fûr lai chuan sabereka khuangkaih thlenna hmun a nih ṭhin avangin fimkhur a ṭha. Kawr hnaih lutuka in leh lo din hi a him nan kawr kuang ṭha tak kan siam a, lungte kan rem thei a nih loh chuan hmun him lo a ni ṭhin. Kan khawtlang, kan in leh lo him nan kan chhehvel thil danglam leh danglam loh dan hre thei turin i chîk zel ang u.
- Dr. Laldinpuia, Mizoram University