Written by
- L Sailo

RAM HMASAWNNA TEHFUNG

Mizote chuan ram hmasawn leh changkan zawng kan tehna ber chu, ram ruhrel neih ṭhat leh ṭhat loh hi a ni berin a lang. Ram hruaitute’n ram tan hna an thawk ṭha em tih kan tehna pawh, ram ruhrel an siam hnem em, an siamte a ṭha hlawm em tihte hi a ni ber mai. Mahse, ram ruhrel neih ṭhat emaw hi ram hmasawn zawng tehna dik a ni ngawt lo a, ram ruhrel siam tam theih emaw pawh ram tihmasawn thei sawrkar chak chhinchhiah pawh a ni ngawt lem lo. A chhan chu, ram ruhrel lâwng lâwng hi ram tihmasawntu leh ram tichangkangtu a ni ngawt lo a, a hmangtu leh a neitu ram mipuite rilru leh thinlung ber kha a fin a, a changkan loh chuan, khang ram ruhrel ṭhate kha an ṭangkai tur anga hman dik leh hman that an ni ngai chuang ṭhin lo. A neitu mihring rilru leh ngaihtuahna ber a tawi a, a changkan loh chuan ram ruhrel ṭha pawhin hman khaw loh, dim loh, hlut loh, hman sual leh uiawm thlawn nihte a hlawh a, ram hmasawnna atan aiin thil sual tih nana hman ṭangkaite a hlawh zaw mah thei. Chuvangin, ram ruhrel hi ram tihhmasawn nana hmanraw pawimawh a nih rualin, a aia pawimawh zawk chu–ram mipui thinlung leh rilru hruai ṭhat a, hruai hmasawn hi pawimawh hmasa zawk chu a ni.

China khian kum zabi 17-na hma, Ming Dynasty (1368-1644) lai tawh khan hmelma laka an him a, thlamuang taka an khawsak theih nan, hmelma lo dang thei tur lung kulh, bang chhah leh sang ropui tak km. 21,000-a sei Great Wall of China an siam a. Hei hi van thengreng aṭanga lei han thlir pawha mihring kut chhuak hmuh rei theih ber tling khawpa ram ruhrel lian leh ropui a ni. Mahse, an siam zawh hnu kum 100 chhung khan hmelmate chuan a hma aiin an rûn zing thei zawk. An hmelmate chuan an kulh bang an rawn lawn liam thei tho a ni lo a, kulh kawngka vengtute an tham a, kulh kawngka aṭang ngeiin an lut mai a ni. Ram ruhrel lian leh sei ropui chu an siam thei, mahse, an ram mipui rilru kawng ṭha lamah an hmin thei lo a, an sipai ral vengtute pawh an mipui zei milin an che mai a ni. Chuvang chuan, an ram ruhrel ropui siam pawh ropui eng ang mah se, an siam chhan angin an ram ven him nan an hmang ṭangkai thei ta chuang lo. Hetiang deuh hian, ram ruhrel ṭha pawh hi ram mipui rilru leh thinlung hruai dik a nih hmasak loh chuan ram hmasawnna thlen thei leh ram hmasawn chhinchhiah an ni thei ṭhin lo.

Heta ṭanga thil chiang chu, ram ruhrel ṭha hi ram mipui rilru kawng dik lama hruai ṭhat a nih chauh hian siam a nih chhan anga hman ṭhat leh ram tihmasawn thama hman theih an ni chauh ṭhin tih hi a ni. Chuvangin, ram tihmasawn turin ruhrel ṭha neih ngawt aia ṭul hmasa chu–ram mipui a ṭha zawng (chumi awmzia chu ram dan zawm ngaia neihtir) zawnga hmalak hmasak a ṭul tih hi a ni. A dik tak phei chuan ram ruhrel ṭha hi ram mipui rilru leh thinlung a hmasawna a changkan phawt loh chuan neih theih a ni lo hrim hrim zawk. Mahse, keiniah chuan a thlawna Central aṭanga ram khua leh tui kan nih hlawh sum vbc. sang tam dawng kum tin kan nih avang hian, state mipuite a ṭha zawng leh dan zâwm zawnga hruai ṭhat kan ni lo chung pawhin, ram ruhrel siamna tur sumte kan nei thei zawk a ni. Mahse, chu chuan state mipui rilru leh thinlung ram dan zawm zawnga hruai ṭhat hmasak a ṭul leh pawimawhna a tidal thei chuang lo. Mipuite ber kan hruai ṭhat hmasak loh chuan, sawrkara inhlawh kan mi rawih, sawrkar hnathawk te, mi thiam leh zir sang, engineer, doctor, agriculture, horticulture, police, educator, academician, contractor, etc. thlengin, hruai sual ram mipui nunphung level bakin kal an siam thei bik si lo. Chuvangin, ram ruhrel kan siam ve ang angte pawhin fur khat a daih hlei thei hlawm lo a, thiam zirna (education) ram ruhrelte pawhin all India service chu sawi loh, state pawn hna hrim hrim leh central service hnate hmu theiin min chhuah bar tawh lo.

Hetiang tak hi ram mipui rilru ber hruai that a nih hmasak loh chuan ram ruhrel ngawt hi ram tihhmasawnna a nih theih lohzia leh ram hmasawn tehfung atan pawh a tlak lohzia chu a ni. Ama’rawhchu, kan ram hruaitute chuan mipuite dan zawm zawnga hruai ṭhat hi an hna a ni tih pawh an hre lo a ang ber thung. Ram hruaitu dinhmun luah a, ram thuneihna leh ram hausaknate pawh an kuta a awm chhan chu ram mipui an hruai ṭhat theih nan leh chu chu an hna (an duty) a nih vang a ni si a. Mahse, chu chu hre chang loin, an mi chhawr sawrkar hnathawkte angin ram ruhrel siam hi, sum tamna a lo ni bawk a, an hna ber leh an khawih ber tur emaw an ti ve ta tlat ṭhin a. Anni hna chu mipui nawlpui hi ram dan zawm zawnga hruai ṭhat a ni zawk a. Hei hi sawrkar hnathawkte aṭanga an danglamna lian ber pakhat, ram hruaitu tia hriat an hlawhna chhan ber pawh a ni. Ram dan zawm zawnga mipui tam ber an hruai ṭhat theih chuan chumi mil chuan ram pum, sawrkar hnathawk, NGO, mi thiam, party mi, contractor, etc. zawng zawng pawhin ram kal an siam thei tawh ang. Chu chu ram dan zawm leh kengkawha ram an kaihhruai theih dan tur chu a ni.

Dan zawm zawnga ram an kaihhruai theih tawh hnu chuan ‘Ram dan ang taka ram kalpui hi chu mipuite’n kan la zo lo ang’ tihte hi a ngai tawh lo ang a, ram ruhrel pawh ṭha, rin tlak leh daih rei zawkin kan siam thei tawh ang. Ram kalphung a ṭhat tawh avangin ram tihmasawn tak tak phain ram ruhrelte pawh hi kan chhawr ṭangkai thei tawh bawk ang.

Mahse, vanduaithlak takin kan politician, ram hruaitutute hian mipuite chu ram dan zâwm zawnga an rilru hneha hruai ṭhat tum loin, an party mite ngei pawh an lo sawrkar chuan ram hausakna zem zena an invulh ve theih tawh tur lamte chu sawi lan hran pawh ngai loa an politics ngaihdan (doctrine) nghet a ni sa a. An sawrkar huna ram tana an tih tur leh an kalphung tur thu ṭha tak tak an sawite pawh hi an vaia tihhlawhtlin tura an pawm tlan leh an thukhat vuak tlan ni lo, a sawituin an party tan vote hui hnem theihna ber tura a ngaih leh a suangtuah thu tha mai a ni tih an inhriat sak tawn sa a ni zawk a ang ṭhin.

Inthlanah tlinga an sawrkar pawhin ram dan zawm tur zawnga an rilru leh thinlung buatsaih ngai loh mipui, a bik takin an party mite chuan an party tan (ram tan ni lo) an rinawm tawhnate leh an hruaitute dinhmun sanga vote tlingtu zinga mi an nihte ṭanchhanin, an party hotu, sawrkara thuneihna sang tak nei tate lakah lawmman an ngiat ta ṭhin a. Chu chu an hotute tan pawh hnial ngam chi rual a lo ni tawh lo. Mahse, mipui sum sawh hek theihna chu ram dan chhungah a lo awm si lo a. A tawpah dan pawnah, ram tiṭhuanawp phain ram hmasawnna sum leh an thuneihnate chu an mi duhsakte vulh nan nasa taka hman sual a ni ta ṭhin a ni.

Heta thil chiang dang chu, an party mite hmakhaw tan ni awm takin mipui sum hi an hmang pelhe nasa ṭhinin lang mah se, an sawrkar tawpah meuh chuan an party mi tam ber, eng an tihsak ve loh vanga vui an tam ṭhin a, an vui thawm pawh a ring leh em em si ṭhin. Khata ṭang khan ram tiṭhuanawp khawpa mipui sum pelhe ṭhin hi party mipui hnen tak aiin, mi dangah a pelhe tam ber zawk ṭhin tih hi a lang lawi a. Hetiang hi khawi party pawhin sawrkarna siam se, kan ramah kan ram hruaitute hmahruainain loh theih loha ram dan bum, palzut leh bawhchhiat a lo hluar zawm zel thinna chhan pawh a lo ni ta ṭhin a ni.

Hetianga kan ram hruaitu, dan anga ram hruai tura intiamte berin an party mipui vulh bingna tur hming chawia an thuneihna dan phal baka an hman sual ṭhin hi sawrkar hnathawk, NGO leh mi dangin an lo hmu ve reng a. An duhnaah chuan dan palzut zawng pawhin an thuneihna an hmang mai ṭhin tih an hriatin, mimal, khawtlang, party, NGO leh sawrkar hnathawkte pawhin anmahni duh dana thil tihtir tuma nawr kawngah an nuthûri zuam tulh tulh a. Chu chuan an tan ram dan zawm lo zawnga chet a ngaihna kawng a rawn hawng zau zel bawk. Chumi khura an tân tawh chinah chuan ram tihmasawn phaa an thuneihna leh ram hausakna an kuta awmte hmang thei an ni tawh ṭhin lo. An thuneihna hmanga an thil tih ṭhinte pawh an mi duhsak leh an mi hlauh mi tlemtete tan chauh a nih nasat tawh ṭhin avangin mipui tam zawk nin, chhangkham leh huat an hlawh thuai a. Term leha tling tur chuan inlei tlin tuma beih fe maw, a hma aia nasaa dan bawhchhiaa an thuneihna an hman a, ram tana pawi eng ang pawh an phalrai a ngai tawh ṭhin. Chu chu he ram leh Zo fate kawng engkima kan ṭhat chhuah theih lohna chhan leh hnufual ber kan nih rengna chhan bul chu a ni.

Heta ṭanga thil lang chiang chu, kan politician, ram hruaitu ni bawkte hian ram an hruai kawnga an tih hmasak ber atana pawimawh chu, ram ruhrel siam leh thil dang zawng aiin ram mipuite ram dan zawm zawnga hruai leh ho khawm ṭhat a ni. Ram ruhrel leh ram thil dang chu ram mipui ber a ṭha zawnga kan hruai theih tawh chuan, thil ṭha leh kan mamawh zawnah zel an lo piang mai a, ram tihmasawn phaa hman ṭangkai pawh an ni mai ṭhin. Chuvangin, ram hmasawn tehna chu ram ruhrel neih ṭhatah ni loin, ram mipuite a ṭha zawng leh dan zawm zawnga an rilru hmin theih a ni. Ram ruhrel leh thil dang chu heta ṭanga rawn inṭan tur chauh a ni zawk!

- L Sailo