Written by
- Lalrammawia Ngente
Govt. Johnson College

LEHKHABU ṬHA THLAN

Kum tina tih ṭhin angin kum hluia lehkhabu chhuak zinga a ṭha ber nia ngaih ‘Book of the Year, 2014’ chu Mizo Academy of Letters chuan a thlang leh mek a. Book of the Year Sub-Committee pawhin thapui thawhin lehkhabu chi hrang hrang bih chiang leh zir chiang a, a ṭha ber thlang chhuak turin mawng vawm ba ang main an phe ta sek a. Eng lehkhabu tak thlang chhuak ang maw? tih chu thu leh hla lama tuite ngaihtuahnaah a awm mek.

Lehkhabu ṭha thlan hi ṭhenkhat chuan an han sawisel tak naa Mizo ṭawnga lehkhabu ziak ṭhinte tan a hlutzia a lang a, lehkhabu chhuak pawh a tam phah tia sawi pawh hi a zawng a za chuan dik lo mah se dikna mual mual chu a nei ngei ang. Thu leh hla lama changtlung, changkang leh kan entawn ramte pawhin a kum a tinin an thlang a. An la thlan ziah dan aṭang hian sim chi-ah an la ngai lo a ni mai thei.

Hetianga thu leh hla lama hmasawn duhna rilru nena lehkhabu ṭha kan thlan rual hian a thlangtute hian ngaihtuahna kan valh zauh chu a ṭul khawp mai. Kum 1989-a Book of the Year thlan a nih achin Novel (thawnthu) lam hian hmun a chang lian hle a ni ang; Book of the Year chu ‘Novel of the Year’ alawm ti tawk pawh an awm. An thlan chhuah dan en hi chuan a dik viauin a lang. Book of the Year ṭum 25 thlan tawhah Novel 15 thlan a ni a. Drama 1 thlan a nih laiin Poetry lam thlan a la ni lo a, Essay/Article dah khawmna bu 1 thlan a ni a, Traveloque 1, History & Literature bu 4, Autobiography bu 1, Pathian Thu lam chhuina bu 2 tiin a sawi theih ang. Heng aṭanga thlir hian Novel chuan hmun a chang sang hle. Hei hi Novel hi a ṭha lo ve tihna emaw, Novel pawh ṭha lo hle mah se an thlang lui hram tihna erawh a ni lo ang.

Hetih rual hian Book of the Year thlanna tehfungah hian huang hrang hrang (categories) siam a ni lo va, Mizo ṭawng mahni irawm chhuaka lehkhabu chhuak zawng zawng kha bel khatah thlak a ni a, chuta ṭang chuan a thlangtute hian an han thlang ta a ni a, a buaithlak angreng hle a. Literature thlur hrang hrangte teh dan tur leh a hlut dan tur zem khata khung khawma han thlir chu thil awlai lo tak tur a ni a, chuvang chuan a thlangtuten rilru hneh, an han chhiara an nun khawih, ṭawng mawi lo ni lo se an ngaihtuahna chawk tho thei tura an chhiar tui theih tur ang chi khan dinhmun sang a luah ta mai a ni ti ila a dikna chen a awm.

Hei hian a thlangtute demna lam ni lo vin a tehfung leh tehkhawng lam siam danglam a hun ta hle tih a kawk ang. Fiction leh Non-fiction ti emaw tal pawhin Book of the Year hi han ṭhen ta ila, tlem chuan a ziaawm kuar mai thei. Bawm khata khung khawma a eng tehfung bera teh tur nge tih pawh hriat thiam harsa khawpa inchawhchawrawih zinga thlan chhuah nalh chu a thlangtute tan hian thil harsa ve tak tur a ni.

A huang hranga thliar hranga thlang thei dinhmunah kan la ding lo a nih pawhin kan thu leh hla hmasawn zel thlir hian Literature zeṭhuang (genre) hrang hrang hi kan zir a, kan hriat chian a pawimawh khawp mai. Mipui tam ber chhiar thiam emaw, awlsam taka chhiara hriat thiam theih mai kha kan thlang fo a nih chuan kan thu leh hla ṭhan dan ki hi a inkhuangrual lo ang tih a hlauhawm khawp mai.

Ziaktute hian lawmman emaw, chawimawina emaw, beisei avanga thu ziak ni kher lo mah se mahni thuziak hi chu ṭha kan ti tlang vek a ni. Oscar Wilde ṭawngkam han rawlh ta zauh ila… Miten lehkhabu ṭha a tih 100 thlang chhuak tura an tih ṭumin Wilde hian, “Lehkhabu ṭha 100 thlan tur ka hre lo. A chhan chu lehkhabu 5 chiah ka la ziak si a,” a ti e an tih ang hian. Poetry lam thiamtena ril leh thuk taka an hla phuah an dahna lehkhabu te; thutluang (essay/article) ziak thiam tak takten an thusep ziah an dah khawmna lehkhabu te; criticism lam emaw; drama lam ziak thiam taktena drama bu an tih chhuahte hi an hlutna zawn ṭheuha teh thiam a ṭul hle dawn a ni. Chuti ni lova thlirna kil khat aṭang chauhva lehkhabu ṭha hi kan thlan reng chuan mite tiphurtu ai mahin tilunghnurtu a ni thei tih hriat a ṭha. Tunah phei chuan Book of the Year-a thlan chu sawi loh; Top 10-a lang ringawt pawhin a hralhnaah kori a tu ve hle tawh si a.

Originality hi a buk rihna tur bera kan ngai a nih phei chuan fiction chuan dinhmun ṭha a chang lo thei lo a. Non-fiction lam chu creativity lama a sang hle a nih loh chuan beiseina nei sang turah ngaih theih a ni lo. Chutih rual chuan sakhaw bil lam chhuinate a lo lang ve leh nawlh ṭhin hian sawi a hlawh ṭhin. A dikna chen a awm tlat. A chhan chu Biblical deuhva miin thu a ziah chuan lehkhabu rawn tur leh tu theory emaw tel lovin a ziah theih loh tluk a ni a. Chuti a nih si chuan engtin nge mi thuziah lakhawm emaw, khawn khawm emaw hmanga Book of the Year-a thlan theih tur lehkhabu a lo chhuah nawlh theih? Kan tehfung ai mahin kan duhna leh ngainatna, Mizo mipuite tan a ṭha ang? emaw, kan ram leh hnamin hetiang lam hi kan la neih loh a ni a, tiin kan thlang mai zawk? Chutiang rilrua kan thlang a nih chuan Book of the Year-ah hian Lehkhabu Ṭha Bera Chhal, la neih si loh kan la ngah hle ang.

Thu leh hla khawvel hi a hausa a, a zau a, mahse, a thlirtu leh ngaihdan nghet neitu tan a zim hle lawi si. Kan sakhaw zirtirna a phawk chhuak ṭha tih te, a zirtir a ṭha em a tih te, kan sawrkar leh khawtlang kalphung zuiin a ziak thiam a tih emaw, Mizo mize phawk chhuak leh fak mawi zawngin a ziak thiam a tih ang chi leh chhuanlam dang dang hmanga lehkhabu kan thlang ṭhin a nih chuan kan thu leh hla khawvel chu a zim mai ni lovin a chep hle tihna a ni ang. Hei hian thuziak mak tak tak leh bawraw tak takte chawisan a tum tihna lam a ni lo, chutiang thuziak chu a thlangtute hian an thliar thiam em em. Mahse, kan thu leh hla hausakna tur chuan kan men kan tihzauh a, kan khawhawi pawh a zauh a ṭul hle a ni.

Khawvela thu leh hla chuai thei lo (classic) an tih zinga tam tak hi a ziaktu dam lai pawha chhuah chia an ngaih loh, tumahina an hlut emaw, an hriatthiam emaw phak tura an ngaih loh, hnawmhne ang leka an ngaih; mahse, chhiar theiha a lo chhuah hnua a thukphum ṭha em em mai an lo ni hlawm si a ni.

Ni e, thu leh hla ṭha hi thlan chhuah thiam a har a. Kan chawhmeh duhzawng a inang lo ang hian ṭha kan tih zawng lah a inang hek lo. Thu leh hla ṭha tia kan ngaihte hi a mipui mimir hriat thiam zawng emaw, ngaihnawm tih zawng emaw a ni ber lem lo va, a ngaihna hria leh thu leh hla kotlanga dakten an ngainat leh an duh ang chi hi thu leh hla ṭhat leh ṭhat loh tehna chu a ni zawk mah

ṭhin si. Lehkhabu ṭha nia kan ngaihte pawh lehlamah chuan Book of the Year-a an thlan ni lem lo, thlan chu sawi loh a hming pawh lang pha lote pawh an awm chawk reng a. Chuvang chuan a thlangtute hi dem leh ankhum huama theihtawp chhuaha tuang tichhah chunga thu leh hla lama ṭhahnemngaite an nih angin mi zawng zawng tihlawm theih a ni lo tih hria se, thu leh hla ṭha thlan kawngah hian huaisen takin kal se a ṭha hle ang.

Lehkhabute hi hnam rohlu a ni tia kan iak kan iak laia kan lehkhabu ṭha ber thlan hlutna a hniam em em mai hi erawh chu ngaihtuah tham tak a ni. Sum leh pai a ni ber lo kan tih rual hian sum hrawm a nat chuan mipuite ngaihven a hlawh em em zel lo thei lo a, chuvang chuan kan lehkhabu ṭha thlan chhuahte hi mite pawhin an ngaihven tur khawpin leh a ziaktu tan pawh lehkhabu dang chhuah lehna tura rahbi tuk saktu atan thahnem tham lawih pek ni thei se. Chumi atana mi inphal tam tak an awm ngeiin a rinawm.

MAL-in lehkhabu ṭha an thlang ṭhin hi an fakawm hle a, hei hian thu leh hla boruak sang takin a vawrh a, a la vawrh zel ang. Mipuite pawhin kan Mizopuite ngeiin lehkhabu an ziahte hi lei sak a, hlutsak nachang hre zel ila. Lehkhabu ṭha tak tak kan neih belh zel theihna turin i ṭang tlang teh ang u.