Written by
- Rev. Darchungnunga

CHANCHIN ṬHA THLEN NI SAWN THU

Mizorama Chanchin Ṭha thlen ni nia kan lo ngaih ṭhin, kohhran tinin kan pawm tl^n, centenary hial pawh kan lawm tawh kha, Synod 89-na General No.22-na chuan sawnin March 15, 1891 hi a lo pawm ta zawk a.

Hemi chungchang thu hi kohhran mite hian a chinchhuakin kan la hre hlel deuh niin a lang. A chhan deuh ber ni awma lang chu, Rev. J.H. Lorrain leh Rev. F.W. Savidge-te ṭhian dun lo thlen hun kha, khatih laia kohhran pakhat ang thlapa awm, chhim leh hmar amite kan inpumkhat zel theih nan Chanchin Ṭha thlen ni atan pawm tlan a lo ni tawh a. Chuvangin, Rev. William Williams-a (Rev. W. Williams kan ti zui tawh ang) lo kal kha chu a zuzi zawnga sawi a ni ṭhin a. Khual pang zinin a rawn tlawh ve zawk a, a hawsan leha tawp hlen ta vang vang anga sawi a hlawh ṭhin vang a ni ber awm e. Hetianga hriat dan chhum b<l taka hre ṭhin leh innghat nghet tawh tan chuan, ṭawngvaih mai a awl khawp ang. Chuvangin, Synod-in Rev.W Williams-a rawngbawlna a lak thupui tak em em chhan te sawi fiah i han tum teh ang.

A hmasain Rev. J.H. Lorrain leh Rev. F.W. Savidge-ten Chanchin Ṭha an rawn luhpui hi chu kohhran hovin kan pawm tlang em em ṭheuh va. Pathianin kan ram tan anni min pe hi lawm thu kan sawi ṭhin tawh a, la sawi zui mawlh mawlh tur pawh kan ni e. Kan ram tana an hlutna hi engmahin tinep chuang suh se.

Amaherawhchu, hun lo kal zelin thil a rawn her chhuahpui leh Rev. W. Williams-a leh a ṭhiante lo kalin Chanchin Ṭha an rawn thlen hi Mizorama Chanchin Ṭha rawn thlen an tling em em a ni tih Synodin a pawm tak avang leh, lo thleng hmasa an nih bawk si avangin, March 15, 1891 hi Mizorama Chanchin Ṭha lo luh ṭanna ni dik takah a pawm mai zawk a ni.

Rev. W.Williams-a chanchinin Synod palaite a hneh em em chhan tlangpui chu hetiang a ni. Rev. W.Williams-a hi Welsh Missionary niin Khasi ram Shella-ah a thawk a. Kum 1890-ah a ṭhian tlawhin Sylhet-ah a kal a. A ni chuan Sylhet Jail a tlawh pui a, chutah chuan British laka hel Mizo lal an man thar jaila an khungte an va kawm a. Isua chanchin an la hre lo tih hriain a hrilh ta a, mah se an la hre thiam lo hle. Chuta ṭang chuan Mizote zinga Chanchin Ṭha hrilh chu ṭul a tiin, an zinga missionary nih a chak ta em em a. An nun thlak danglam a, rem lentir thei chu Isua Chanchin Ṭha chauh niin a hria a ni.

Shella khuaa a kir leh veleh Mizoram tlawh dan tur a ngaihtuah ta nghal a. Silchar D.C Major Maxwell-a hnenah Mizoram kal phalna dilin, kal dan turte a zawt a. Kal phalna a hmuh veleh Welsh Mission Secretary hnenah Mizoram kal phalna a dil leh a, Silchar D.C. lehkha pawh chu a thil tel a ni. Phalna a hmuh veleh Mizoram panin amah ṭawiawmtu mi 3 nen mi 4 chu Mizoram panin an kal ta a ni. Tlawng dungah lawnga lo chhovin March 15, 1891 Sunday-ah Mizoram an rawn rap hlawl mai a. Kutbul lui chhuahah Liankunga khua (Mualvum) khaw naupang kum 10 aṭanga 15 vel mi ni awm, mi pariat pakua vel an hmu a. Chung mite nen chuan darkar hnih lai hlim takin an inkawm a. Mizo ṭawng tlem tlem an lo hriatte chuan an bia a, annin an lo hrethiam ve nual niin an sawi. Pathian fak hla eng emaw zat an sa a, ngaihnawm tiin ^ng phiauvin an ngaithla a. Bible milemte an sema an lawm hle a ni. Lalhruaitluanga chuan, “Liankunga khua, Mualvum naupangten Chanchin Ṭha thu leh hla ngaithlain, Bible milemte ang dawng a,” a ti nge nghe a.

Mizorama an awm chhung hi, an lo thlen ni leh an chhuah ni chhiar telin ni 34 lai a ni a. Rev. W. Williams-a sawi dan chuan, “Pathian Lehkhabu milem kan pe ṭhin a, Tin, Pathian Thu hrilh ṭ^lh ṭ^lh kan tum ṭhin a, Pathian chu a ṭha a ni an ti vek a ni,” a ti bawk. Hemi thu aṭang hian, an theih ang tawka Pathian Thu hrilh ṭ^lh ṭ^lh tuma an beihnaah khan, Pathian chu, Pathian ṭha tak a ni tih an pawm theih turin an fah hman ni awm takin a lang.

Rev. W.Williams-a chuan Khasi ram a thlenthlak leh chuan, Wales rama Welsh Mission-ah chuan Mizoram zin report a ziak a. Chutah chuan Mizoram chu Mission Field atan a awhzia te, amah pawhin kal a huam thute a ziak tel bawk a. Tin, Welsh Mission chuan Mizoram chu Mission Field atan an pawm nghal ta a, Rev. W.Williams-a pawh chu kal turin an pawm nghal bawk a. Mahse, chumi atan an inbuatsaih laiin vanduaithlak takin a thi ta hlauh mai a. Mission chuan midang an buatsaih leh laiin, Robert Arthington-a Missionary-te pahnih, Rev. J.H. Lorrain leh Rev. F.W. Savidge-te an lo kartla ta a ni.

Rev. W.Williams-a hian Mizoram hi khual pangzin paha tlawh mai a ni lo. Amah ngeiin Mizo lalte a hmuh aṭangin a vei ta tlat a. A veina chu veina nung ngei a nih avangin amahin a takin a bawhzui a. Welsh Mission phalna ngeiin Mizoramah kalin thla khat aia tam theihtawpin Pathian Thu an hril a. "Pathian chu a ṭha a ni,” an tih theih turin an fah hman a. Tin, Mission Board a a report nung tak avangin Mission Field-ah pawm nghalin. Amahin a thihsan hnu pawhin Mizoram tana a hnathawh chu Welsh Missionah nung zelin missionary ṭha tak tak Zosaphluia leh Zosapthara-te leh midangte an buatsaih ta zel a, Zoramah hlawk takin rawng an rawn bawl ta a ni. Rev. W. Williams-a Chanchin Ṭha mei chu mit lovin, tun hun hi kan lo thlenpui ta a ni. Amah ngei pawh Mizoram missionary nih tum r^n chunga thi a ni. “Abela thisen chuan a thih hnu pawhin thu a la sawi ta fo,” tih ang kha a ni vein a lang. Mahni pual chhuaka Mizoram vei ngata lo kal, Chanchin Ṭha Mizoram leilunga rawn hril hmasa leh Mizorama a rawngbawlna nung chhunzawm zel chu a ni chiang hle a ni. Heng, thu belhchiandawl leh source ṭha tak nei hi Synod palaiten an hriatin an rilru a hneh ta em em a ni ber mai.

Chanchin Ṭha thlenni nia kan lo pawm tawh January 11,1894 kha Synod-in March 15, 1891 an lo pawm leh takna chu a chiang tawkah ngai ila. Kha lehchen Jan. 11, 1894 nia kan lo pawm avanga lungphun tam tak, file leh record tam taka awm tawh hi a buaithlak kan ti deuh mai thei. Ram hming te khawpui hmingte kum za tel zet an lo hman tawhte pawh an sawn hlawm a. Madras chu Chenai, Bombay chu Mumbai, chutiang chu a tam mai. Thil kal tawh, record leh eng eng emaw delhtute chu a tam ve khawp ang le. Mahse, khawhnu takah pawh an sawn loh phah lo. A hun laia miten dik ngeia pawma duh taka kan thlak a, kan hmang hi a hlu ber zel a ni.