VANTLANG SUALNA CHI SARIH
Mahatma Gandhi khan India thara awm lo se la a duh ngawih ngawih vantlang sualna chi sarihte kha a sawi hun lai chu lo rei tawh mah se la, tun hun atan pawh hian a la pawimawh reng tho avangin han sawi thar leh teh ang.
INNGHAHNA NEI LO POLITICS (Politics without Principle):
Politics chu kan hria a, Greek ṭawnga ‘Politikos’ tih aṭanga rawn kal a ni a, Latin chuan ‘Politicus’ tih a ni. A awmzia chu mimal emaw, pawl emaw, khua leh tui ṭhatna tura kaihhruaina leh dik taka an chanvo ṭheuh an chan theihna tura rorelna dik kenkawh, dan leh thupek, hnam leh chi leh chi inkara inunauna ṭha thlen tura thawh leh hnam ziarang humhalh leh ramri kham leh mipui vantlang ṭhatna tura kawng tinrenga thawhte a ni.
Kum 1749 aṭangin politics tih ṭawngkam hi hman ṭana hriat a ni a, Mizo zingah chuan kum 1922 aṭangin kan hmang ṭana ngaih a ni. Mizo zinga politics lungphum phumtu Telela khan kum 1922 July thlaah Bawrhsap leh lalte chuan mipui tana phurrit an siam dan hi kimchang taka ziakin Rev. DE Jones hnenah pein, Bawrhsap hnena thlensak turin a lo ngen daih tawh a. Chutianga a hmalak chhoh zelna avang chuan thlawptu pawh a nei zel bawk a. Kum 1926 a thlen meuh chuan Bawrhsap ngaimawh thlamin thawm an lo nei hman tawh a, khapbeh an tum nghal a, Oct. 22, 1926-ah phei chuan zing ni chhuah hma hian Assam Rifle 2nd Commandant sipai 60 rual chu Asst. Superintendent ho chuan Telela, Thuama, VZ Biaka, Saikunga, Chawnghnuaia, Chawngdailova leh Thanzuala te chu an lehkha pawimawh zawng zawng nen anmahni in ṭheuhah an man ta a ni.
Hetianga hmalakna hian innghahna bulfuk tak neiin mipui aiawh tak meuhin Telela leh a ṭhiante chuan hna an thawk a, chu chuan mipui thlawpna pawh a hlawh ṭha em em a ni. Kum 1946-a R. Vanlawma hoa Mizo Union ding pawh khan innghahna mumal tak an nei a ni. Vawiin thleng hian political party hrang hrang lo awm zel bawk mah se la, Mizo Union ang tluka thawm nâ a la awm lo hial awm e tih tur a ni. An thawm kha a nain hmun tinah mipui thlawpna pawh an dawng ṭha em em ṭhin a nih kha. Nimahsela, an hun hnuhnung lamah chuan Congress party chuan a lem ral zo ta a, MU ropui tak ṭhin chu a lo reh hlen ta a ni. MU reh hlenna chhan hi sawi tur tam tak a awm thei ang a, a pawimawh ber nia hriat chu an hun hnuhnung lamah khan rintlak turin leh rin ngam turin hruaitu an awm lo a ni. Hetiang hi vawiin hunah ngei pawh awm theih a nih avangin politics innghahna nei mumal lo tak takte chu reiloteah an ral leh thuai tho ṭhin.
THAWK RIM LOA HAUSAKNA (Wealth without Labor):
Tun hma chuan Africa ram khu Kumpinu leh Dutch hoten an awp ṭhin a, lunghlu leh rangkachakte a tam a, chu bakah mihring an mawlin an rethei em em ṭhin. Europe leh America-ahte sala chhawr atan sumdawn nan an hmang ṭhin. Kan hla hriat lar tak, 'Khawngaihna mak, mawi leh duhawm' tih phuahtu Rev. John Newton-a pawh hi a pianthar hma chuan Africa rama mi hângte ram danga hralha sumdawng ṭhin a ni. Africa ram hi a lum a, malaria-te a tam a. Chu bakah, a mi chengte hi mi kawlhsen, tualthah pawh pawisalo an nih avangin mingo ho hian an awm chilh peih loh avangin ralkhat aṭangin an awp ṭhin a. Awlsam taka an awpbeh theih nan sum leh pai âtchilh turin pawisain an vûr nghek nghek ṭhin a, hman ṭangkai dan tur an zirtir si lo va. Tichuan, Africa ram hruaitute chu thuneihna leh pawisa inchuhin an phêk buai ta ṭhin a. Kumpinu sawrkar chuan London aṭangin an duh ang angin an tuaivir thei ta a ni. Hruaituten thuneihna leh sum leh pai ringawt an atchilh tak avangin ram venhimna leh hmasawnnate chu an thlahthlam a, sum hmuh theihna a nih phawt chuan eng hmanrua pawh hman an hnial lo.
Chutiang chuan corruption leh ralthuam leka helna a hring a, vawiinah chuan Africa ram tam ber chu helte vangin ram ralṭi a lo ni ta a, tualchhung buaina avangin sawrkar ngelnghet a ding thei lo. Hruaituten ram venhimna leh hmasawnna an ngaihthah avangin an ṭâm em em reng a, ei tur neih loh avang leh helho hlauhna avangin mi maktaduai tel ram dangah an tlanchhia a. UNO-in peacekeeping force-te tirin cheng tluklehdingawn tela a ṭanpuinate chuan awmzia a nei hlei thei lo. Heta ṭang hian thawk rim loa hausakna rah chhuah chu kan hrethiam mai awm e.
INHLANNA TEL LOA PATHIAN CHIBAI BUKNA (Worship without Sacrifice):
Mizoram hi zaah za Kristian kan ni tia kan sawi ṭanna kha kum tam pawh a la liam lo mai thei, tunah chuan zaah sawmriat leh pasarih vel chauh (87.2%) kan ni ta. Hei hi a chhan ni ber tura ngaih chu inhlanna tel loa Pathian chibai buk kan uar vang a ni awm e. Vanlalsailova hla angin ‘Sual haw lo, mualpho hlau mai ringtu’ hi kan tam viauin a rinawm. Ringtu kan nihna hi silhfen anga min thuam mawitu a ni lo a, rawngbawltu kan nihna hi kan inchawimawina ni hek loin, Krista anna kawnga ṭhang lian tur zawk kan ni.
Thuthlung Hlui huna rawngbawltu fakawm tak takte angin kan chin ralna apiangah Pathian a ropui ṭhin tur a ni. Abrahama khan a fapa Isaka kha a hlan tak tak ngamnaah a nih kha Pathian ropuina leh thiltihtheihna a hmuh. Mosia pawh khan Hmuh-theih-loha chu a hmuh tlat avangin a nih kha hrehawm tam tak a tawrh ni. Rinna avanga nunna hlu tak hlantute kha an zahawm a sin; lunga denin an awm a, thingzainaa zai bunin an awm a, thlemna an tawk a, khandaiha sah hlumin an awm a; beram vun leh kel vun sinin an vakvai a. Rethei takin, hrehawm takin, tihduhdahin an awm a ni.
CHHIA LEH ṬHA HRIATNA TEL LOA DUHTHLANNA (Pleasure without Conscience):
Khawvel Indopui Pahnihna chawk chhuaktu tih hiala sawi ṭhin Adolf Hitler kha a vanglai chuan ropui tak a ni. Kum 1933–1945 chhunga German Chancellor a nih khan hotu ber nih kha nuam a ti viau ṭhin a, a thuneihna hmangin thil rapthlak tak tak a ti a, Juda hnam mi maktaduai 20 chuang rapthlak takin a tihlum a nih kha. Vawiin thlenga German mipuiin an la zahpui khawpin a nunrawng a, ṭhangtharte tan hian zahna a la thlen reng a ni. April 30, 1945-ah chuan túr chak tak Cyanide an tih chu eiin thih a tum a, a tur ei chu ring zo loin ama silai ngei hmang chuan a lu-ah chuktuahin a inkap ta a ni. Feb. 5, 2023-a Dubai-a American Hospital-a boral ta Pervez Musharraf pawh khan thuneihna leh thiltihtheihna a chan lai ngat chuan mi zawng zawng chunga leng ang maiin a inngai ṭhin a ni awm e. Kum 1991–2008 chhunga Pakistan ram hruaitu nia President a nih lai khan ram tan thil pawi tak tak a ti a, thubuai lian tak tak a neih phah a. Kum 2019-ah phei chuan Pakistan Special Court-in kum 2007-a emergency a puan chungchangah thi turin a chungthu an relsak hial a nih kha.
Nakin hun ngaihtuah loa vawiin huna kan duh dan ang ringawta hun kan hmanna hian lungngaihna min la thlen ṭhin tih hi Hitler-a leh Musharraf-a chanchin aṭang hian kan hre thei ang.
NUN NENA INZAWMNA TEL LOA ZIR THIAMNA (Education without Character):
Hostel-a hun tam tak hmang ṭhinte hian khawtlang nun an hre lo tiin an sawi ṭhin a, a dik mai thei e. Hostel chu mahni in ang a ni lo a, chhungkuaa chenna a nih hek loh avangin mi dang nena chenho mai bakah khawtlang nun chu a hriat loh theih viau pawhin a rinawm. Thiamna sang tak neia hawihhawmna nei hauh lo pawh kan ṭhalai zingah an tam ta hi a pawi hle mai a, he lam hi inzirtir thar leh kan mamawh viauin a hriat.
Mihring tu mah hi mahnia awm thei kan awm loh avangin chhungkua bakah ṭhen leh rual kan mamawh a, chumi nei tur chuan keimahni hian mi dang nena chen ho kan thiam tur a ni. Mizo politician zinga vawiin thlenga a hming kan la lam rik reng ṭhin HK Bawihchhuaka kha ṭhenrual kawm thiam a ni a, a inah mi an chuangkai deuh reng ṭhin an ti a; chu chuan a politics zin kawngah pawh fak a hlawh phah a ni. Pu Lal Thanhawla pawh hi ṭhiante tana ‘last coin’ pawh ui lo tia sawi a ni ṭhin a, vawiin thleng hian ṭhen leh rual a la ngah em em reng a ni.
RILRU DIK LEH ṬHA TEL LOA SUMDAWNNA (Business without Morality):
Khawvel sumdawnna company lian tak tak–Tata, Reliance, Wipro, Amul, Parle, Nirma, Godrej, Asian Paints, Kotak, Mahindra, Rasna tih zawng zawngte hi Gujarat sumdawngte company vek a ni. Anni chuan sumdawnnaah hian ṭum khata hlawkna ringawt thlir loin, an tu leh fate thlenga sum hmuh theihna tur an thlir zawk. Singapore rama bawnghnute zawng zawng deuhthaw khi Gujarat aṭanga thawn a ni a, Afghanistan-a tomato an ei zawng zawng pawh Gujarat aṭang bawka thawn a ni. Chu mai chu a la ni lo, Canada rama alu an ei tam tak pawh chu Gujarat aṭang bawka thawn a ni.
Kum 1924 daih tawhah khan Father of Chinese Republic tia hriat lar Sun Yat Sen (1866-1925) chuan heti hian a sawi a: "China hian compass kan hmuchhuak a, printing press kan siam chhuak bawk a. Thleng leh no tle siamna porcelain kan hmuchhuak a, silai zên kan hmuchhuak a, thingpuife leh silk puan tah dan kan hmuchhuak bawk. Ram dangte hian kan thil hmuhchhuah sa hmang hian nasa takin thil an siam ta. China hian nasa takin ṭan kan la ang a, khawvela ram hausa ber pakhatna kan ni thuai thei dawn a ni tih kan hriat a ṭul. Tunah chuan engtin nge pakhatna kan nih theih dan kawng chu? Kan thlahtute thurochhiah pakhat chu chak lote chu khai ding u la, a lian leh hausate chu beng hniam u la, tih a ni a, chu chu muanna leh mi tinte dikna leh zahawmna kenkawh theihna kawng a ni. Chu chu a ti thei lo a nih chuan eng atan nge China hian a thiltihtheihna leh chaknate chu a hman tak ang? Hetiang atan hian kan inhmang ṭangkai tur a ni dawn lawm ni le," tiin a lo sawi a. Tunah chuan China chu khawvel ram ropuite zingah a lo awm ta a, keini thlengin kan bungrua leh incheina engkim mai hi China aṭanga siam vek emaw tih mai tur a ni ta.
PATHIAN TEL LOA THIAMNA (Education without God):
Thuthlung Hlui huna Pathian rawngbawltu Josefa, Mosia, Daniela, Nehemia, Mordekaia leh Estheri te kha Pathian ṭihna nen ram rawngbawlna an lo nei tawh a nih kha. Pathiana innghat tlat chungin hun an hmang a, an thiam leh an finna chu mipui tana hmangin Pathiana rinawm taka hun an hman avangin vawiin thlengin fak leh chawimawina kan la hlan a ni. Anni mai bakah mi fing tak takte leh mi thiam tak takte pawh hian Pathiana rinna nghet tak an neih avangin an nun tluang takin an lo hmang tawh ṭhin.
US President zinga langsar ber ni hial tur Abraham Lincoln khan mawhphurhna rit tak leh lian tak President dinhmun a chelh tirhah Feb. 11, 1861 khan Springfield-ah thuchah a sawi a: "George Washington-a chu, a innghahna ber Pathian hruaina tel lo kha chuan tih theih nei loin hlawhtlinna a hmu hauh lo kha a ni a. Chutiang chiah chuan kei pawh, Washington-a innghahna Lalpa bawk lo kha chu tunah hian belh tur leh innghahna tur dang reng reng ka nei lo. Tichuan, ka thawhpui duh takte u, Pathian chak leh thiltitheia awmpuina leh kaihhruaina tel lo chuan heng mawhphurhnate hi ka tan hlen chhuah rual a ni lo. Pathian khawngaihna leh kaihhruaina chu kan dawn ngei theih nan in mi ṭawngṭaisak ka mamawh tak meuh a ni. Pathian hruaina nen erawh chuan engti zawng maha hlawhchham theih a ni lo thung," tiin.
- Mahmuaka Chhakchhuak